İhvân-ı Safâ Felsefesinde Adalet Kavramı - Turan, Ramazan (Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi, 2020)
Bu makalenin amacı İhvân-ı Safâ’nın adalet anlayışını farklı zaviyeleri ile ortaya koymaktır. İhvân risalelerinde adaleti üç temel anlamda kullanır. Birinci olarak; adalet, davranışlarda iki aşırı uç arasında ortayı bulma ortada olma durumudur. İkincisi; varlıklar arasında düzen, denge, uyum ve oran ilişkisidir. Üçüncü olarak; İlahî yasa ve kanun anlamında kullanır. Adaletle amaçlanan şey iyiye ulaşmaktır, iyiye ulaşma yolunda birbirini tamamlayan dört aşama vardır: Tabiat, seçim yapma iradesi, akıl ve din. Bu dört aşama insan ilişkilerinin hedefini belirler. Toplum düzenine yön veren yasalar ya vaz’î ya da aklîdir. Vaz’î yasaların kaynağı ilahîdir. Temel ilke ve kuralları inşa eder. Buna karşın insan ilişkileri sınırsızdır, mekân ve zamana göre değişir. Tikel olaylarda akıl ilkeleri devreye girer. Gerek menfaatlerin dağıtımında gerekse cezalandırmada aklın tabi olacağı bazı ölçüt ve oranlar söz konusudur. Sayısal oran, nicelikle ilgiliyken; geometrik oran niteliği esas alır. İhvân’a göre yaşanılan coğrafyanın da adil yaşam üzerinde önemli etkileri vardır. Adalet kavramı, İhvan’ın kozmoloji, epistemoloji ve değer anlayışının odağında bulunur.