Mevzu Sosyal Bilimler Dergisi Türkçe ve İngilizce dillerinde hazırlanmış özgün makale, kitap kritiği ve bilimsel toplantı çalışmaları yayımlayarak sosyal ve beşeri bilimler alanında ulusal ve uluslararası bilgi birikimine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.
Temsili Düşük ve Yüksek Olan Gruplar Arasındaki Kökleşmiş Çatışmanın Nedenleri ve Olası Çözümleri
Bu araştırma, güç asimetrisinin derin olduğu ve kültürel varoluşun tehdit altında hissedildiği bağlamlar için çözümü güç çatışma kavramını genişleterek kökleşmiş çatışma çerçevesini önermektedir. Kökleşmiş çatışma, dil kısıtlamaları, egemen grubun çatışmayı inkârı ve temsili az olan grubun kendi kaderini tayin talebi ile belirlenmektedir. Bu kavramsallaştırmaya düşük temsiliyete sahip topluluk birlikleri yol göstermektedir. Sosyal kimlik yaklaşımı temelinde, sınırlı kaynaklar, önyargılı bilgi işleme, grup temelli duygular, kültürel ve toplumsal uzlaşmazlıklar, toplumsal onay eksikliği, yıkıcı rekabet ve artmış farklılaşma gibi çok katmanlı nedenlerin çatışmayı kalıcılaştırdığı tartışılmaktadır. Bu çalışma, temasın sınırlılıklarını not ederek, psikososyal (örneğin, ortak üst kimlik, perspektif alma, duygu düzenleme), yapısal ve siyasal (örneğin, güç asimetrisini dengeleme, özerklik seçenekleri, uluslararası destek), kültürel barış inşası (örneğin, dil ve hafıza odaklı süreçler) ve dönüşüm yaklaşımının entegrasyonunu önermektedir. Bu çalışma, batılı, eğitimli, endüstrileşmiş, sosyoekonomik seviyesi yüksek ve demokratikleşmiş toplumlardan elde edilen batı merkezli alan yazına alternatif, kapsayıcı bir paradigma sunmakta ve temsili az gruplar üzerinde ampirik sınamalar için yol haritası sağlamayı hedeflemektedir. Çalışma kuramsal katkı, kimlik, güç ve tanınma boyutlarını birlikte ele alan bütüncül bir model için çeşitli önerileri sosyal kimlik yaklaşımı açısından tartışmaktadır.
Telif Hakkı (c) 2026 Dr. Sami ÇOKSAN (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kur’ân’da Zamanın Düalitesi: Döngüsellik ile Doğrusallık Arasında Ontolojik Bir Okuma
Son ilahi hitabın topyekûn hali olan Kur'ân, zaman konusunda teolojik ve felsefi anlamda dikkat çekici bir perspektif sunmaktadır. Kur’ân’da yer alan zamana dair kavramlar etimolojik olarak ele alındığında zaman; doğrusal ve döngüsel olmak üzere iki tümel çerçeveye oturtulabilir. Zaman konusundaki bu düalist algı, kavrama ait beşerî deneyimlemeler göz önünde bulundurulduğunda bir sorunsal olarak karşımıza çıkmaktadır. Doğrusal zamanı Kur’ân perspektifinde değerlendirdiğimizde, bu algının kronolojik sıraya uygun olduğu görülür. Bu açıdan Kur’ân’daki doğrusal zamana dair ayetler başlangıç, dönüm noktası ve bir yok oluşu imgelemektedir. Başlangıçtan sona kadar doğrusal bir zaman dilimini gözler önüne seren Kur’ân, bunu özellikle yaratılış, yaşam serüveni, kader ve kıyamet çerçevesinde ele almaktadır. Ancak tek boyutlu olmayan zaman kavramına ait diğer temel bileşenin Kur’ân’da var olup olmadığının tespiti bu araştırmanın amacını oluşturmaktadır. Araştırmamızda nitel araştırma yöntemi ve meta-analizi metodu kullanılmıştır. Kur’ân’da tek bir zaman algısının varlığı onun lügavî î’câzıyla açıklanamayacağı gerçeğinden hareket edilmiştir. Bu çalışma, Kur’ân’daki zaman kavramının düalist bir algı ile açıklanabileceğini ortaya koymaktadır. Araştırmada ilahi ve beşerî ölçek arasındaki farkın, birden fazla zaman algısıyla açıklanabileceği vurgulanmıştır. Araştırmanın sonucunda, tefsir mirası içerisinde Kur’ân’ın zaman olgusunu bağlamsal ve çok katmanlı bir perspektiften ele alan, özgün ve bütüncül yorumların bulunduğu tespit edilmiştir. Kur’ân’dan anlaşılan geçmişten geleceğe uzanan çok katmanlı zaman algısı, tefsir literatürü ışığında incelenerek bağlamı önceleyen ontolojik bir yaklaşımın tercih edilmesinin zaman kavramının anlaşılmasında literatüre katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir.
Telif Hakkı (c) 2026 Murat Aktepe (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Türk Devletleri Teşkilatı'nda Enerji Birliği Mümkün mü?
Bu çalışma, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) içindeki enerji işbirliğinin mevcut yapısını, stratejik potansiyelini ve gelecekteki beklentilerini incelemektedir. TDT üyeleri arasında doğal gaz, petrol, kömür, uranyum ve yenilenebilir enerji kaynaklarının dağılımını değerlendirirken, TANAP, BTC ve önerilen Trans-Hazar Boru Hattı gibi bölgesel altyapı projelerini de analiz etmektedir. Stratejik yönetim ve bölgesel entegrasyon perspektifinden bakıldığında, çalışma, TDT'nin kolektif enerji güvenliğini, jeopolitik etkiyi ve sürdürülebilir ekonomik kalkınmayı artırabilecek kurumsallaşmış bir bölgesel enerji birliğine dönüşüp dönüşemeyeceğini araştırmaktadır. Metodolojik olarak, araştırma akademik literatür, kurumsal raporlar, politika belgeleri ve bölgesel enerji stratejilerine dayalı nitel içerik analizi yaklaşımını benimsemektedir. Bulgular, TDT üyelerinin tamamlayıcı enerji kapasitelerine ve stratejik transit avantajlarına sahip olmalarına rağmen, siyasi asimetrilerin, altyapı açıklarının, dış jeopolitik baskıların ve kurumsal parçalanmanın daha derin entegrasyonu sınırlamaya devam ettiğini göstermektedir. Bununla birlikte, koordineli altyapı yatırımları, uyumlu enerji politikaları, yenilenebilir enerji işbirliği ve bölgesel yönetişim mekanizmaları, TDT'yi kademeli olarak daha entegre bir Avrasya enerji koridoruna dönüştürebilir. Bu çalışma, TDT enerji işbirliğini yalnızca jeopolitik perspektiflerden değil, aynı zamanda stratejik yönetim ve kurumsal entegrasyon çerçevelerinden de değerlendirerek literatüre katkıda bulunmaktadır.
Telif Hakkı (c) 2026 Yunus FURUNCU (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Milliyetçiliğin İdeolojik Anatomisi: Kuram ile Pratik Arasında
Bu çalışmanın amacı, milliyetçiliği sadece aidiyet duygusu veya kültürel bir uygulama olarak ele almak değil, onu kapsamlı bir ideolojik oluşum olarak yeniden değerlendirmektir. Teorik düzeyde, kolektif kimlik, tarihsel anlatı, egemenlik, kültürel homojenlik ve bunları destekleyen kurumsal uygulamaların nasıl etkileşime girerek milliyetçiliği ideolojik bir yapıya dönüştürdüğünü incelemektedir. Makale, milliyetçilik ile liberalizm, sosyalizm, muhafazakarlık ve faşizm arasındaki etkileşimleri analiz etmekte ve bu ilişkilerin milliyetçiliğin değişken ancak belirleyici karakterini nasıl şekillendirdiğini göstermektedir. Kullanılan metodoloji, siyaset bilimi, ideolojik teori ve tarihsel sosyolojiden yararlanan ve kavramsal analiz, eleştirel edebi analiz ve teorik sentezi vurgulayan disiplinlerarası bir çerçevedir. Sonuçlar, egemenliğin inşasında ve meşruiyetin üretiminde milliyetçiliğin işlevlerini vurgulamakta ve bunların kurumlar, medya ve eğitim yoluyla nasıl yeniden üretildiğini göstermektedir. Çalışma, gelecekteki ampirik araştırmalar için kavramsal araçlar önermekte ve aynı zamanda politika yapıcılar için kültürel çoğulculuğa dayalı stratejilerin önemine işaret etmektedir. Ayrıca makale, milliyetçiliğin zamansal ve mekansal değişkenliğini tartışarak ve literatüre yeni bir bakış açısı sunarak milliyetçiliğin kavramsal esnekliğini göstermektedir.
Telif Hakkı (c) 2026 Cemal YORGANCIOĞLU (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Sanat Aktivizmi Pedagojisinin Sınırları ve İmkânları: Türkiye Bağlamında Eleştirel Bir İnceleme
Bu çalışma, sanat aktivizmi pedagojisinin Türkiye’deki uygulama olanaklarını ve karşılaşılan sınırlılıkları eleştirel bir çerçevede incelemektedir. Türkiye’de sanat eğitimi uzun süre ağırlıklı olarak teknik beceriler ve estetik üretim odağında yürütülmüş olsa da son yıllarda sosyal adalet, çevresel duyarlılık ve yurttaşlık temalarını içeren eğitim yaklaşımlarının güçlenmesiyle sanat aktivizmine yönelik ilgi artmıştır. Sanat aktivizmi, sanatı toplumsal farkındalık geliştirme, eleştirel düşünmeyi destekleme ve dönüşüme imkân tanıyan bir öğrenme alanı olarak ele alan çağdaş bir pedagojik yaklaşımdır. Bu araştırma, sanat aktivizminin okullarda uygulanabilirliğini, eğitim ortamlarına sağlayabileceği katkıları ve uygulamada ortaya çıkan zorlukları kuramsal bir temel üzerinden tartışmayı amaçlamaktadır. Çalışma, Sistematik Tematik Sentez yöntemiyle yürütülmüş; literatür Sosyal Öğrenme Kuramı, Eleştirel Pedagoji ve Sosyal Katılım Kuramı ekseninde analiz edilmiştir. Sentez sonucunda üç ana tema ortaya çıkmıştır: kuramsal/felsefi arka plan, pedagojik ilkeler ve uygulamaya dönük yöntemsel yaklaşımlar ile zorluklar. Bulgular, sanat aktivizminin öğrencilerde öz-yeterlik, empati, eleştirel bilinç ve liderlik becerilerini desteklediğini göstermektedir. Öğretmenlerin “sanatçı/eğitimci/aktivist” kimliğiyle üstlendikleri rolün bu süreci dönüştürücü bir nitelik kazandırdığı görülmektedir. Geri dönüştürülmüş materyallerle üretim, topluluk sanatı ve dijital araçların kullanımı gibi yöntemler, sanat aktivizminin pedagojik potansiyelini genişletmektedir. Bununla birlikte, müfredatın sınırlı esnekliği, öğretmen eğitiminin yetersizliği, politik ve idarî hassasiyetler ile kaynak eksiklikleri, sanat aktivizminin okullarda yaygınlaştırılmasının önündeki temel engeller olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak, sanat aktivizmi pedagojisi öğrencilerin eleştirel düşünme, çevresel farkındalık ve toplumsal katılım becerilerinin gelişimine önemli katkılar sunma potansiyeline sahiptir. Ancak bu potansiyelin hayata geçebilmesi, eğitim politikalarının ve öğretmen yetiştirme programlarının dönüştürücü pedagojileri destekleyecek biçimde yeniden yapılandırılmasını gerektirmektedir.
Telif Hakkı (c) 2026 Şenay Baş (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Muʿtezilî Tevhid Anlayışının Çağdaş Bir Okuması: Zühdî Hasan Cârullah’ın el-Muʿtezile Adlı Eseri Bağlamında İlâhî Sıfatlar
Bu makale, Filistinli çağdaş araştırmacı Zühdî Hasan Cârullah’ın el-Muʿtezile adlı eseri üzerinden Muʿtezile mezhebinin ilâhî sıfat anlayışını çağdaş kelâmî ve eleştirel bir perspektifle incelemektedir. İslâm kelâmı tarihinde Muʿtezile, tevhid ilkesini merkeze alan yaklaşımıyla Allah’ın sıfatlarının zâttan ayrı ve kadîm ontolojik varlıklar olarak kabul edilemeyeceğini savunmuş; bu tutum, mezhebin hem iç doktriner gelişimini hem de diğer kelâmî ekollerle ilişkilerini belirleyen temel bir çerçeve oluşturmuştur. Cârullah’ın eseri Türkiye’de ilahiyat fakültelerinde sıklıkla başvurulan bir kaynak olmasına rağmen, müellifin metodolojik yaklaşımı ve yorum tarzı üzerine yapılan akademik değerlendirmeler sınırlı kalmıştır. Bu çalışma, el-Muʿtezile’de “tevhid” başlığı altında ele alınan ilâhî sıfatlar tartışmasını merkeze alarak, Cârullah’ın Muʿtezilî sıfat doktrinini hangi kavramsal modeller ve yöntemsel tercihler üzerinden sistematize ettiğini analiz etmektedir. Nitel araştırma yöntemi çerçevesinde yürütülen incelemede metin çözümlemesi, kavramsal analiz ve karşılaştırmalı değerlendirme teknikleri kullanılmış; Cârullah’ın yorumları, klasik Muʿtezilî kaynaklar ve Ehl-i Sünnet kelâmı bağlamında mukayeseli olarak ele alınmış; ayrıca konuya ilişkin modern araştırmaların sunduğu kavramsal ve yöntemsel katkılar dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Çalışma, Cârullah’ın Muʿtezile’nin rasyonel ve tenzih merkezli tevhid anlayışını bütünlüklü bir biçimde görünür kıldığını; bununla birlikte özellikle irade, semʿ ve basar gibi sıfatlar bağlamında mezhep içi kavramsal gerilimleri çözmekten ziyade, bu gerilimleri analitik düzeyde belirginleştiren bir okuma sunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle makale, Muʿtezilî tevhid anlayışının modern yorumlarını betimleyici bir aktarımın ötesine taşıyarak, çağdaş kelâm araştırmaları açısından eleştirel ve problem merkezli bir değerlendirme imkânı sunmayı amaçlamaktadır.
Telif Hakkı (c) 2026 Muhammed Mustafa Sancar (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Hakikatin Farklı Yönelim Biçimleri: Apollon ve Dionysos Bağlamında Kendine Gelme ve Kendinden Geçmenin Ontolojik Zemini
Bu çalışma, hakikat kavramını felsefî ve mistik gelenekler bağlamında ele alarak, hakikatin farklı yönelim biçimlerini tartışmayı hedeflemektedir. Çalışmada, hakikatle kurulan ilişkinin farklı epistemik ve deneyimsel kipler aracılığıyla şekillendiği öne sürülmekte ve bu bağlamda hakikatin insan deneyiminde kendinden geçme ve kendine gelme yönelimleri üzerinden açığa çıktığı gösterilmektedir. Her iki kavram, hakikatin fenomenolojik ve nörobiyolojik düzeylerde ortaya çıkan yönelimsel yapısını görünür kılan temel analitik kategoriler olarak değerlendirilmektedir. Kendinden geçme, benliğin refleksif denetiminin geçici olarak askıya alındığı; sezgisel yönelimin ve dolaysız yaşantının belirginleştiği bir deneyim kipine işaret eder. Nörobiyolojik düzlemde bu hâl, duygu ve içsel uyarılma süreçlerinde rol oynayan limbik sistemin etkinliğiyle ilişkilendirilebilir. Buna karşılık kendine gelme, dağılmış deneyimin kavramsal, dilsel ve normatif yapılar aracılığıyla yeniden örgütlenmesini ifade eder. Bu süreç, prefrontal korteksin yürütücü işlevleriyle bağlantılıdır: dikkat kontrolü, bilişsel düzenleme ve anlamlandırma çerçeveleri bu düzeyde yeniden tesis edilir. Çalışma, bu iki yönelim kipini Apollon–Dionysos karşıtlığı çerçevesinde kavramsallaştırmakta; hakikati, limbik yoğunluk ile prefrontal düzenleme arasındaki dinamik etkileşimde açığa çıkan iki temel yönelim tarzı olarak yorumlamaktadır. Disiplinler arası bir yöntemle yürütülen analiz, kavramsal çözümleme ile fenomenolojik betimlemeyi bir araya getirerek insan nörobiyolojisini hakikat deneyiminin ontolojik zemini olarak konumlandırmaktadır.
Telif Hakkı (c) 2026 Hüseyin Adem TÜLÜCE (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Cemel Vak‘ası’na Katılmayan Sahâbîlerin Tutumunda Hadislerin Belirleyici Rolü
İslâm tarihinin ilk dâhilî krizi olan Cemel Vak’ası (36/656), sahâbe neslinin siyasî duruşlarını belirleyen en kritik kırılma noktalarından biridir. Yaygın kanaatin aksine, sahâbe neslinin kahir ekseriyeti bu sürece fiilen iştirak etmemeyi ve çatışmalardan uzak durmayı tercih etmiştir. Bu makale, söz konusu tarafsızlık tutumunun pasif bir kararsızlık değil, aksine doğrudan hadis ve sünnet nasslarıyla temellendirilmiş “aktif bir uzak duruş” eylemi olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, tarafsız kalan sahâbîlerin çatışma ortamından uzak durma gerekçelerini hangi hadis metinlerine dayandırdıkları ve bu rivâyetleri karşı karşıya kalınan fitne süreçlerine nasıl tatbik ettikleri analiz edilmektedir. Analizler sonucunda Ebû Mûsâ el-Eş’arî, Abdullah b. Ömer, Ebû Hüreyre ve Sa’d b. Ebî Vakkâs gibi önde gelen sahâbîlerin, bizzat râvîsi oldukları fitne hadislerini birer amelî düstur olarak kabul ettikleri tespit edilmiştir. Literatürdeki tarihsel süreç anlatımlarından farklı olarak doğrudan rivâyet-eylem ilişkisine odaklanan bu çalışma, sahâbe tarafsızlığının hadislerdeki uyarılara dayanan köklü bir ilkesel duruş olduğunu ve hadislerin, Kur’ân âyetleriyle birlikte siyasî kararları inşa eden temel âmil konumunda bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Telif Hakkı (c) 2026 Abdurrahim Yeşilmen (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Hadis Araştırmalarında Büyük Dil Modelleri (LLM): Teorik Çerçeve, Sınırlar ve Yapay Zekâ Destekli Yapılandırılmış Veri İnşası
Bu makale, büyük dil modellerinin (LLM) hadis alanında denetlenebilir bir araç olarak kullanılıp kullanılamayacağını incelemektedir. Çalışmada, genel amaçlı modellerin alana özgü uygulamalarda karşılaştığı korpus bağımlılığı, halüsinasyon riski ve bağlam penceresi sınırlılığı olmak üzere üç temel yapısal soruna odaklanılmaktadır. Söz konusu sorunları aşmak amacıyla kısıtlayıcı sistem yönlendirmelerini (prompting), RAG mimarisini ve vektörel veri tabanını alana entegre eden bir çözüm çerçevesi önerilmektedir. Nitel betimsel yöntemle yürütülen çalışmanın kuramsal bölümünde konuyla ilgili literatür incelenmiş, uygulama bölümünde ise Zehebî’nin Siyeru A’lâmi’n-Nübelâ adlı eserinin 23. cildi vektörel veri tabanına aktarılarak Gemini 2.5 Flash modeli aracılığıyla yapılandırılmış bir veri setine dönüştürülmüştür. Bu çalışma sonucunda 271 âlime ait 21 farklı değişkeni kapsayan bir ricâl veri kümesi elde edilmiştir. Araştırma bulguları ışığında kısıtlayıcı yönlendirmelerle sınırlandırılan model, halüsinasyon riskini en aza indirmiş; uydurma bilgi üretmek yerine eksik verileri açıkça raporlamış ve Arapça ricâl literatürünün karmaşık yapısını başarıyla çözümleyebilmiştir. Bu doğrultuda alan uzmanının denetiminde veri odaklı mimarilerle desteklenen yapay zekâ sistemlerinin; ricâl ve isnad tahlili, metin çözümlemesi, râvi ilişki ağlarının çıkarılması, tarîk ve tabaka tespiti gibi kapsamlı hadis araştırmalarında tamamlayıcı bir araç olarak önemli imkanlar sunabileceği değerlendirilmektedir.
Telif Hakkı (c) 2026 Orhan Çinici (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kıraat Öğretiminde Dijital Yöntemler: erQuran ve nQuran Platformlarının Karşılaştırmalı Analizi
Bu çalışma, biri Batı diğeri Doğu menşeli iki dijital kıraat platformunun kıraat öğretimi açısından değerini konu edinmektedir. erQuran ve nQuran isimli bu iki platform, teknolojik imkanların kıraat ilminin öğretimine tatbikini ortaya koyan iki önemli örnek olarak gözükmektedir. Çalışmanın en önemli sorusu bu örneklerin içeriği, kapsamı ve kullandıkları dijital imkanların sosyal bir bilim olan kıraatin öğretimine ne gibi katkılar sunduğudur. Bu kapsamda konu, mukayeseli analiz yöntemiyle ele alınmıştır. Söz konusu katkıların hali hazırda devam etmekte olan klasik kıraat öğretimine ne derece entegre edilebileceği, bu entegrasyonun fem-i muhsin olgusu etrafında nasıl şekilleneceği, semaʿ, arz ve edâ yöntemleri içerisinde nerede konumlanabileceği gibi sorular çalışmanın cevap aramaya çalıştığı sorulardan birkaçıdır. Bunun sonucunda erQuran’ın kıraat farklılıkları hakkında daha genel bilgiler verdiği, nQuran’ın ise daha özel ve ihtisaslaşma gerektiren bilgiler vererek kıraat öğretiminde daha işlevsel olduğu görülmüştür. Çalışma, bu iki dijital platform özelinde başkaca teknolojik imkanların bu ilme tatbiki hususunda yeni bir usul teklif ederek bu usule ıstınâʿî (yapay) ismini vermektedir. Istınâʿî metodun yapay zekâ ve dijital gelişmeler vasıtasıyla ortaya çıkan yeni bir öğretim metodu olması gerektiğini ortaya koymaya çalışan bu çalışma, kıraat ilminin güncel gelişmelerden geri kalmaması, yer ve zaman şartlarından bağımsız olarak öğrenilmesi gibi amaçlar öngörmektedir. Araştırma, yapay zekâ destekli dijital uygulamaların kıraat ilmindeki öğrenim sürecini kısalttığını, kimi zaman zor ve uzun olan bu süreci daha kolay ve motive edici bir sürece çevirdiğini saptamaktadır.
Telif Hakkı (c) 2026 Muhammed Talha KILIÇ (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Nijerya'da Sömürge Sonrası Devletin Oluşumu ve Yönetişim Krizi
Bu çalışma, Nijerya’da post-kolonyal dönemle birlikte şekillenen devlet yapılanmasının, günümüzdeki yönetişim krizleriyle nasıl ilişkilendirilebileceğini incelemeyi amaçlamaktadır. 1960’ta bağımsızlığını kazanan Nijerya, sömürge döneminden devraldığı idari yapıların kalıplarıyla yeni bir devlet inşa etmeye çalışmış; ancak bu yapıların yerel toplumsal dinamiklerle uyuşmaması, yönetimsel süreklilik ve kamu hizmetlerinin etkinliği açısından ciddi kırılmalara yol açmıştır. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, kolonyal yönetim tarzının, devlet kapasitesi ve hükümet performansı üzerindeki uzun vadeli etkilerini analiz etmektir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; karşılaştırmalı siyasal analiz çerçevesinde resmi belgeler ve ikincil literatürden yararlanılmıştır. Sonuçlar, Nijerya devletinin şiddet tekelini tesis etmekte, kamu hizmetlerini etkin biçimde sunmakta ve siyasal meşruiyet üretmekte ciddi zorluklar yaşadığını ortaya koymaktadır. Kolonyal yönetim anlayışının devam eden etkileri, etnik bölünmüşlük, bürokratik parçalanma ve siyasi patronaj sistemleriyle birleştiğinde, yönetimsel kırılganlığı daha da artırmaktadır. Çalışma, demokratikleşme süreçlerinin derinleştirilmesi, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve kurumların şeffaf, kapsayıcı ve hesap verebilir şekilde yeniden yapılandırılmasının yönetişim krizinin aşılmasında temel rol oynayabileceğini savunmaktadır.
Telif Hakkı (c) 2026 Süleyman Dal (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Kemalizm, Sosyalizm ve Din Ekseninde Kadro ile Yön Devrim Arasındaki Düşünsel Ayrım
Bu makale, Türkiye’de sol düşüncenin iki önemli entelektüel uğrağı olan Kadro Hareketi ile Yön Devrim Hareketi’ni sosyalizm, din ve Kemalizm ekseninde karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Her iki hareket de ulusal bağımsızlık, planlı kalkınma ve devletin yönlendirici rolü konusunda benzer bir perspektif geliştirmiştir. Bununla birlikte sosyalizmin ideolojik konumu, dinin toplumsal işlevi ve Kemalizm’in tarihsel anlamı bakımından belirgin ayrışmalar ortaya çıkmıştır. Kadro Hareketi, Kemalist devrimi tamamlanmış bir ulusal dönüşüm olarak kabul etmiş ve sosyalizmi açık bir siyasal hedef olarak benimsemekten kaçınmıştır. Devletçi kalkınmacılığı, ulusal bütünlük çerçevesinde temellendirmiştir. Din konusunda dışlayıcı laiklik çizgisini savunmuş ve kamusal alanın dinî etkilerden arındırılmasını ilerleme ile ilişkilendirmiştir. Yön-Devrim Hareketi ise sosyalizmi Türkiye’nin tarihsel yönelimi olarak tanımlamış ve Kemalizm’i bu doğrultuda yeniden yorumlamıştır. Ayrıca İslam’ın eşitlik ve adalet vurgusunu sosyalist düşünce ile ilişkilendirmeye çalışmıştır. Çalışma, iki hareket arasındaki ideolojik yön farkının Türkiye solunun devlet, toplum ve devrim anlayışını anlamada belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır.
Telif Hakkı (c) 2026 Hüseyin Arslan (Yazar) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Körfez Arap Ülkeleri-Çin Siyasi ve Ekonomik İlişkilerinin Neoklasik Realizm Perspektifinden Analizi
Bu çalışma, son yıllarda Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ülkeleri ile Çin Halk Cumhuriyeti (Çin) arasında yaşanan yakınlaşmayı mümkün kılan faktör-leri incelemektedir. Küresel düzeyde genelde Batı’nın, özelde ise Amerika Birleşik Devletleri’nin (ABD) geleneksel müttefiki olan KİK ülkelerinin son yıllarda ABD ile ilişkilerini krize sürükleyebilecek ölçüde Çin ile yakınlaşma yoluna girmeleri uluslararası politika araştırmacılarının mevcut küresel düzen içerisinde açıklamakta zorlandığı bir gelişme oldu. Dolayısıyla küresel, yerel ve bölgesel siyasette önemli kırılmalara işaret eden bu durum çözümlenmesi gereken önemli bir sorunsalı gün yüzüne çıkardı. Bu bağlamda ABD’ye rağmen taraflar arasında derinleşen ilişkilerin çok düzeyli bir yaklaşımla çözümlenebileceği iddiasında olan bu çalışma “KİK, genel olarak dünyada, özel ola-rak Ortadoğu’da önemli bir oyuncu olarak yükselen Çin ile ilişkilerini neden ve nasıl geliştirebildi?” sorusuna yanıt aramaktadır. Bu çerçevede çok düzeyli bir analiz çerçevesi sunan neoklasik realizm, çalışmaya teorik olarak rehberlik ederken, tarafların birbirlerine yakınlaşma tercihlerinin siyasi, ekonomik ve savunma boyutlarını anlamak için süreç izleme yöntemi kullanılacaktır.
Tarâbîşî’nin Hadis Rivayet Tarihi ile İlgili Bazı Görüşlerinin Tenkidi ve Değerlendirilmesi
Hz. Peygamber (s.a.s.) ve hadisleri, yalnızca Müslümanların değil, gayri-müslim araştırmacıların da dikkatini çekmiş; bu alanda pek çok çalışma ya-pılmıştır. Gayrimüslim araştırmacıların hadis hakkındaki tenkit ve değerlen-dirmelerini inceleyen çok sayıda makale ve tez bulunmaktadır. Bu araştırma da benzer şekilde, Müslüman olmayan bir düşünür olan Georges Tarâbîşî’nin (ö. 2016) Min İslâmi’l-Kur’ân ilâ İslâmi’l-hadîs adlı eserindeki hadis ilmine yöne-lik görüşlerini ele almaktadır. Tarâbîşî’nin, hadis rivayet tarihine dair ileri sür-düğü; tarihsel süreçte hadislerin niceliksel olarak arttığı ve isnâd sisteminin yerleşmesiyle metin tenkidinin ihmal edildiği şeklindeki iddiaları değerlendi-rilmiştir. Araştırmada, erken dönem hadis sayılarının hem klasik kaynaklar hem de çağdaş dijital veri tabanları ışığında yaklaşık beş bin civarında sabit kaldığı; sonraki dönem hadis koleksiyonlarında yer alan gayr-i mükerrer riva-yetlerin de bu sayıya yakın olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Tarâbîşî’nin metin tenkidinin tamamen göz ardı edildiği iddiasının tarihsel verilerle örtüşmediği; bilakis metin tetkiki uygulamalarının sahâbe döneminden itibaren mevcut olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu bulgular, Tarâbîşî’nin değerlendirmelerinin birçok yönüyle Goldziher, Schacht ve Juynboll gibi oryantalistlerin yaklaşımla-rıyla paralellik gösterdiğini ortaya koymaktadır.
Kelam İlminin Oluşum Sürecine Dair Sistematik Bir Analiz: Hayrettin Nebi Güdekli, Kelam'ın Teşekkülü: Bilgi, Varlık ve Tanrı, İstanbul: Klasik Yayınları, 2024
Hayrettin Nebi Güdekli’nin Kelâmın Teşekkülü isimli eseri kelâm ilminin tümel bir disiplin olup olmadığını sorgulamaktadır. Bu yönüyle eser kelâmın ilk yıllarından itibaren ortaya çıkan ve filozoflarca cedel ilmine indirgenen kelâmın mâhiyetinin metafizikle aynı olduğunu ortaya koymaya çalışmakta-dır. Bu yönüyle alanda önemli bir tartışma başlatmış gözükmekte ve kendi-sinden sonraki çalışmalara yön vermektedir. Çalışmamız bu eserin daha iyi anlaşılması için içerik ve yöntem yönünden incelemekte ve eserin neden ol-duğu tartışmaları ortaya koymaktadır.
et-Teshîl li ʿulûmi’t-Tenzîl Tefsiri Hakkında Yapılmış Akademik Araştırmalar: Bir Literatür İncelemesi -Türkiye, Arap ve Batı Dünyası Ölçeğinde-
Bu çalışmada Endülüs Tefsir geleneğinin son temsilcilerinden biri olan İbn Cüzey el-Kelbî’nin (ö. 741/1340) et-Teshîl li ʿulûmi’t-Tenzîl adlı tefsiri hak-kında Türkiye, Arap dünyası ve Batı’da yapılmış akademik çalışmalar ince-lenmiştir. et-Teshîl dar hacimli bir tefsir olmasına rağmen çok yönlü bir eser olan et-Teshîl ilki Kur’an tarihi, Kur’an kavramları, Tefsirde tercih olgusu, Tef-sir literatürü ve belagat ilmi; diğeri ise garîb kelimeler hakkında kaleme aldığı iki mukaddimeye sahip olmasıyla öne çıkmaktadır. Çok yönlü bir âlim olan İbn Cüzey’in bu özelliği et-Teshîl’e de yansımış; eserde Kıraat, Fıkıh, Kur’an ilimleri, Mantık, Kelam ve Tasavvufa ilişkin yorumlar yapılmıştır. Eser kendi-sinden sonra kaleme alınmış çok sayıda tefsire kaynaklık etmiş olmasına rağ-men et-Teshîl hakkında sınırlı sayıda akademik çalışma yapılmıştır. Bununla birlikte özellikle son yıllarda eser hakkındaki akademik çalışmaların sayısında ciddi artış yaşandığı görülmektedir. et-Teshîl hakkında yapılan akademik ça-lışmaların çoğunda daha önce yapılmış çalışmalardan yeterince yararlanılma-dığı görülmektedir. Bu da araştırmacıların esere ilişkin literatür hakkında ye-terli bilgiye sahip olmamasından kaynaklanmaktadır. Bu durum yapılan ça-lışmaların bilimsel kalitesini ve kapsayıcılığını da etkilemektedir. Nitel ve nicel araştırma yöntemlerinin birlikte kullanıldığı bu çalışmada İbn Cüzey’in et-Teshîl isimli tefsiri hakkında on yedi kitap, dört kitap bölümü, yetmiş beş ma-kale, altmış sekiz tez ve iki bildiri olmak üzere toplam yüz altmış yedi çalışma tespit edilmiştir. et-Teshîl tefsiri hakkında Türkiye’de, Arap dünyasında ve Batı’da bir ansiklopedi maddesine rastlanmamıştır. Bu çalışmaların çoğu Arap dünyasında yapılmış olup eser hakkında en az çalışma Batı’da yapılmıştır. Bu makalede İbn Cüzey’in et-Teshîl tefsiri hakkında yapılmış akademik çalışmalar hakkında veri sunarak eser hakkındaki sonraki çalışmalara ışık tutulması he-deflenmektedir.
Okul Kültürünün Yordayıcısı Olarak Değer Temelli Liderlik
Bu araştırmada okul yöneticilerindeki değer temelli liderlik algısı ile okul kültürü algısı arasındaki ilişkiler belirlenmeye çalışılmıştır. Nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel tarama modeline göre tasarlanan çalışmanın bağımsız değişkenlerini değer temelli liderlik boyutları oluştururken, bağımlı değişkenlerini ise okul kültürü boyutları oluşturmuştur. Araştırmanın evrenini Türkiye’de Orta Anadoludaki bir ilde bulunan devlet okullarındaki 448 okul yöneticisi oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini basit tesadüfi yöntemle belirlenen ve araştırmaya gönüllü olarak katılmayı kabul eden 242 okul yöneticisi oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak “Değer Temelli Liderlik Ölçeği” ve “Okul Kültürü Ölçeği” kullanılmıştır. Analiz sürecine veri setlerinin dağılım özellikleri belirlenerek başlanmıştır. Bu kapsamda verilerin parametrik özelikler gösterdiği tespit edilmiştir. Yöneticilere ait görüşlerin aritmetik ortalama ve standart sapma değerleri belirlenmiş, değişkenler arası ilişkiler korelasyon ve regresyon analizi teknikleriyle incelenmiştir. Bulgular, araştırmanın katılımcısı olan okul yöneticilerinin değer temelli liderliğin milli değerlere yönelim alt boyutunda (X̅=4.05) ve örgüt kültürünün destek kültürü alt boyutunda en yüksek ortalama (X̅=3.68) ile değerlendirilmiş olduklarını ortaya koymuştur. Değer temelli liderlik ve okul kültürü arasında pozitif yön-lü nispeten güçlü ilişkiler bulunmaktadır. Değer temelli liderliğin okul kültürü alt boyutlarını %51’i aşan oranlarda yordadığı [R=0.720; R2=0.514] belir-lenmiştir. Araştırma bulguları ilgili literatür temelinde tartışılmış ve bulgulara dayalı bazı öneriler de sunulmuştur.
Yabancıdan Misafire: Derrida’nın Misafirperverliği Bağlamında Göçmen Öğrenci Deneyimleri
Bu makale, Türkiye’deki uluslararası üniversite öğrencilerinin gündelik yaşamlarında misafirperverlik anları ile kabulün koşullandığı eşikler arasın-da gidip gelen salınım deneyimlerini Derrida’nın misafirperverlik kuramı çerçevesinde incelemektedir. Çalışmanın odağı, öğrencilerin yabancı ve mi-safir olarak adlandırılmaları üzerinden kurulan ilişki biçimlerinin, kampüs ve kent mekânlarında aidiyet duygusunu nasıl şekillendirdiğidir. Bu bağ-lamda çalışmanın temel problemi, Türkiye’de güçlü bir misafirperverlik söy-lemi ve çeşitli gündelik kabul pratikleri bulunmasına rağmen uluslararası öğrencilerin kimi bağlamlarda misafir olarak kucaklanırken kimi bağlamlar-da kalıcı yabancı olarak sınırda tutulmalarını mümkün kılan koşullu misa-firperverlik eşiklerinin nasıl işlediğini incelemektir. Araştırma, fenomenolojik bir yaklaşım ile yürütülmüş olup, Türkiye’nin orta ölçekli bir Anadolu ken-tindeki bir devlet üniversitesinde öğrenim gören, farklı ülkelerden gelen 20 uluslararası öğrenciyle gerçekleştirilen yarı-yapılandırılmış derinlemesine mülakatlara dayanmaktadır. Mülakat dökümleri, kodlama ve tema inşası yoluyla tematik analiz ile çözümlenmiştir. Katılımcıların cinsiyet, uyruk, dinî aidiyet, ten rengi ve Türkiye’de kalış süreleri bakımından çeşitlilik gösterme-si, misafirperverlik rejiminin farklı eksenlerde nasıl işlediğini gözlemlemeye imkân tanımaktadır. Kuramsal çerçeve, Derrida’nın koşullu ve koşulsuz misafirperverlik ayrımı, hostipitalite gerilimi, eşik, adlandırma, beklenmeyen misafir ve egemenlik gibi kavramları üzerine kurulmuştur. Bulgular misafir-perverlik deneyimleri, misafirperverliğin sınırları ve salınım deneyimleri olmak üzere üç tema başlığı altında sunulmaktadır. İlk tema, özellikle sınıf içi jestler, hediyeleşme, sofra ve komşuluk pratikleri üzerinden, öğrencilerin birçok bağlamda sıcak ve kapsayıcı karşılanabildiklerini göstermektedir. İkinci tema, dil rejimleri, bürokratik prosedürler, barınma piyasası, ırksal görünebilirlik ve yabancı ve misafir etiketleri üzerinden işleyen koşullu misa-firperverlik sınırlarını görünür kılmaktadır. Üçüncü tema ise, öğrencilerin kampüs ile sokak, içeride olma ile dışarıda bırakılma arasında salınan, “yüzde elli ait olma” gibi ifadelerle tarif ettikleri eşikte-olma hâline odak-lanmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Türkiye’de uluslararası öğrenciler için işleyen misafirperverlik rejiminin, öğrencileri aynı anda hem kucaklayan hem de kalıcı bir yabancı konumunda tutan hiyerarşik ve koşullu bir yapıya sahip olduğunu, buna karşılık Derrida’nın koşulsuz misafirperverlik ideali-nin, misafirlik retoriğinden hak temelli birlikte yaşama paradigmasına geçiş için önemli bir etik ufuk sunduğunu savunmaktadır.
Güvenlik Pedagojisini Yeniden Düşünmek: Yapay Zekâ ve Siber Çağında Dayanıklılık Temelli Bir Eğitim
Bu çalışma kavramsal model inşası yöntemiyle güvenlik pedagojisinin eğitim bilimlerindeki konumunu yeniden tartışmaya açarak “Güvenlik Pe-dagojisi 2.0” adını verdiğimiz teknoloji temelli ve dayanıklılık odaklı bir öğ-retim modelini önermektedir. Literatürde parçalı biçimde gelişen eleştirel güvenlik pedagojisi, ulusal güvenlik alanında simülasyon temelli yaklaşım-lar ve siber güvenlik farkındalık eğitimleri güvenlik pedagojisinin disiplinler arası doğasını ortaya koymaktadır. Ancak bu yaklaşımlar henüz bütüncül bir kavramsal çerçeveye kavuşmamıştır. Güvenlik eğitimi ve pedagojisi geç-tiğimiz on yıllarda özellikle Batı ülkelerinde kurumsallaşarak gelişmiş, son on yılda ise Türkiye’de açılan yüksek lisans-doktora programları ve lisans programlarında açılan dersler sayesinde giderek daha güncel ve akademik bir boyut kazanmıştır. Bu eğitimlerin pedagojik açıdan kuramsallaştırılması ve uluslararası tartışmalar içerisindeki yerinin netleştirilmesi, alanın ilerle-mesi açısından kritik bir ihtiyaçtır. Makale eleştirel pedagoji, dijital pedagoji ve teknoloji temelli yöntemler olmak üzere üç temel boyutu merkeze almak-tadır. Eleştirel pedagoji, öğrencileri güvenlik bilgisinin aktif üreticisi haline getirmeyi içermektedir. Dijital pedagoji, siber güvenlik, dezenformasyon ve yapay zekâ okuryazarlığını çağdaş temel yetkinlikler arasında tanımlamak-tadır. Son olarak teknoloji temelli yöntemler ise simülasyon, oyunlaştırma ve yapay zekâ destekli öğrenme analitiği ile güvenlik eğitimini daha erişilebilir, etkileşimli ve direnç artırıcı hale getirmektedir. Bu model uluslararası litera-tür ve Türkiye örneğinden hareketle, güvenlik pedagojisinin yalnızca mesle-ki alanlarla sınırlı kalmaması, eğitim bilimlerinin merkezinde yenilikçi bir yaklaşım olarak konumlanması gerektiğini savunmaktadır. “Güvenlik Pe-dagojisi 2.0” hem demokratikleşme ve etik yönelim ilkeleriyle uyumlu hem de dijital çağın gerektirdiği dayanıklılık kapasitesini güçlendiren bir çerçeve sunmaktadır.
Sosyal ve Beşeri Bilimler Eğitimi (Ekonomi, İşletme ve Yönetim Hariç)
Mekânın Kutsallaşması; Tunceli’nin Dini Ziyaret Yerleri İle Coğrafi Fenomenlerin İlişkisi
Antik dünyanın animistik inanışlarından günümüze doğaya ait pek çok un-sur, inançlar içerisinde değişen önemlerde kendisine yer bulmuştur. Güneş, ay, yıldızlar gibi göksel kültler ile yükseklik, dağ gibi topografik kültler ve su kültü en yaygın doğal dini temalardır. Zamanla doğa / mekân ayrılmaz biçimde inanç ile bütünleşmiş ve coğrafi mekânın bazı bölümleri kutsiyet kazanmıştır. Bir yeryüzü parçasının kutsal kabul edilmesi genellikle karma-şık bir süreç olmamakla birlikte pek çok nedenle ilgilidir. Dolayısıyla mekân içinde kutsalın kapsamı çok geniştir. Kutsal şehirler, kutsal dağlar, kutsal yapılar, kutsal nehirler, kutsal mağaralar, kutsal mezarlar bunlardan bazılarıdır. Alevî inancı içerisinde doğal kültler oldukça belirgindir. Doğa bütü-nüyle kutsaldır ve dini kişiliklerle de ilişkilidir. Nitekim Tunceli’de yaygın inanış olan Alevîlik inancında doğaya ait pek çok öge bulunmaktadır. Özellikle dini ziyaret yerleri ile coğrafi mekân ve doğal çevre arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Nitekim Tunceli’deki ziyaret yerlerinde, “sıra dışı”,“olağanüstü” ve “benzersiz” olarak yorumlanabilecek coğrafi fenomenlere sıkça rastlanmaktadır. Bu coğrafi olağanüstülük algısı, zaman içinde ilahi bir iz ve “alamet” olarak değerlendirilmiştir. Tunceli heybetli dağları, derin vadileri, coşkun akarsuları ile hayranlık uyandırıcı zengin coğrafi / topografik varlıklara sahiptir. Böylelikle doğada ilahi olanla insanı buluşturduğuna inanılan hiyerofanik yapılar ortaya çıkmıştır. Bu çalışma, ülkemizde coğrafi mekânla kutsalın etkileşimi üzerine coğrafya perspektifiyle yapılan ilk çalışmalardan biridir. Çalışmanın amacı, Tunceli’deki ziyaretgâhların coğrafi çevre özelliklerini dikkate alarak, bu yerlerin kutsallık kazanmasında coğrafi fenomenlerin ve doğal çevre özelliklerinin etkisini araştırmaktır. Çalışmanın ilk bölümünde nazari çerçeve oluşturulmuş, ikinci bölüm arazi gözlem ve inceleme yöntemiyle toplanan verilerin değerlendirilmesine ayrılmıştır. Ayrıca ziyaret yerleri haritalandırılmış ve fotoğraflandırılmıştır.
Klasik ve Modern Perspektiften Kur’an’da Bahsedilen Gaybî Varlıkların Gerçekliği/Mahiyeti Meselesi
Kur’an’da gayb, epistemolojik anlamının yanı sıra insan idrakini aşan bir alan olarak muhataba takdim edilmektedir. Bu çerçevede melek, şeytan ve cin bu alanda gaybî varlıklar olarak konumlandırılmaktadır. Diğer yan-dan gerek İslam ilim geleneğinde gerekse de günümüzde bu varlıkların ma-hiyet meselesi merak konusu olmuştur. Her ne kadar geleneksel anlayışta bu varlıların ontolojik bir gerçekliğinin ve şahsiyetinin olduğu kabul edilse de klasik ve modern dönemde bazı çevrelerin bunu sorguladıkları ve farklı an-lam arayışlarına gittikleri görülmektedir. Dolayısıyla bu araştırmanın konu-sunu Kur’an’da zikredilen gaybî varlıkların (melek, cin ve şeytan) mahiyeti tartışması oluşturmaktadır. Bu minvalde konuyla ilgili klasik ve modern yaklaşımların tespiti ve değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Kur’an’da gaybî varlıkların mahiyetine dair yapılan tartışmada tarafların delillerinin neler olduğu, bunların nasıl bir bağlama oturduğu ve bu yaklaşımlardan hangisinin Kur’an’ın anlam dünyasına uygun düştüğü araştırmanın soru cümlelerini teşkil etmektedir. Bu doğrultuda metin/yorum çözümlemesi, tarihsel bağlamlandırma ve mukayeseli analiz yöntemleri takip edilerek ko-nuyla alakalı klasik ve modern yorumlar tespit edilecek, tespit edilen yorum-lar arasında karşılaştırmalar yapılacak ve değerlendirmelerde bulunulacak-tır. Çalışma neticesinde Kur’an’daki gaybî varlıkların ahlakî-inşâî ve ontolo-jik-epistemolojik bütünlük içerisinde muhataba sunulduğu, bu bütünlüğü bozaracak yorum ve yaklaşımlardan sakınılması gerektiği anlaşılmıştır. Zira bu varlıkların sadece metafiziksel bir şahsiyet olarak görülüp tarihsel, mito-lojik veya kültürel kabullerin etkisiyle yorumlanması, Kur’an’ın bu kavram-lar vasıtasıyla muhataplar üzerinde tevhit merkezli zihinsel, davranışsal ve ahlâkî olarak hedeflediği dönüştürücü etkiyi gölgede bırakacağı düşünül-mektedir.
Yenilebilir Böceklerin Gıda Üretiminde Kullanımı ve Helal-Tayyib Perspektifi: Tenebrıo Molitor Üzerine Bir İnceleme
Küresel gıda güvenliği ve sürdürülebilirlik tartışmaları, alternatif pro-tein kaynaklarının gündeme gelmesine yol açmıştır. Bu çerçevede Tenebrio molitor (sarı un kurdu), yüksek besin değeri ve işlevsel özellikleri nedeniyle gıda endüstrisinde yeni bir bileşen olarak öne çıkmaktadır. Ancak İslâmi açıdan mesele yalnızca teknolojik boyutlarla sınırlı olmayıp helâl ve tayyib ilkelerinin birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir. Klasik fıkıh literatü-ründe böceklerin büyük kısmı habâis kategorisinde görülmüş, sadece çekirgeye istisna tanınmıştır. Hanefî ve Şâfiî mezheplerinde böceklerin tüketimi câiz kabul edilmezken, Mâlikî mezhebinde belirli şartlarda daha esnek gö-rüşler bulunmaktadır. Bununla birlikte tayyiblik ilkesi, toplumun genel kabul ve tiksinti algısıyla birlikte ele alındığında T. molitor’un gıda amaçlı kulla-nımını problemli kılmaktadır. Bu çalışma, T. molitor’un fıkhî statüsünü nass, taabbudîlik, tayyiblik ve istihale kriterleri çerçevesinde analiz etmekte ve mevcut şartlarda helâl-tayyib bütünlüğü açısından uygun görülmediğini ortaya koymaktadır. Sonuçta, böcek bazlı gıdaların artan yaygınlığı karşı-sında fıkıh âlimleri, gıda bilimcileri ve helâl sertifikasyon otoritelerinin ortak çalışmaları ile yeni içtihat ve değerlendirmelere ihtiyaç olduğu vurgulan-maktadır.
Türkiye Yüzyılı Maârif Modeli: Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programında Değerler Eğitimi Üzerine Bir İnceleme
Eğitimde değer kazandırma; bireyin karakter gelişimini, toplumsal duyarlılığını ve eleştirel düşünme becerilerini destekleyen bütüncül bir gelişimi esas alır. Küreselleşen ve sürekli değişen dünya koşulları, eğitim yaklaşımlarının yeniden yapılandırılmasını zorunlu hale getirmiştir. Türkiye’de millî kimlik, kültürel değerler ve çağın gerektirdiği eleştirel düşünme becerilerini bir arada geliştirmeye yönelik 2023 yılında uygulamaya konulan Türkiye Yüzyılı Maârif Modeli, “Köklerden Geleceğe” vizyonu doğrultusunda sosyal bilgiler dersinde, değerler eğitiminin sistematik olarak yer almasını öngörmektedir. Sosyal bilgiler dersinde yer alan değerler eğitimi, millî kimlik, tarih bilinci, kültürel mirasın korunması ve demokrasi gibi kavramların sistematik olarak işlenmesine olanak tanır. Türkiye Yüzyılı Maârif Modeli’nde bu yaklaşım, öğrencilerin geçmişten günümüze uzanan bilgi ve deneyimlerinin yanı sıra, geleceğe yönelik beceriler geliştirmelerini sağlayacak şekilde yapılandırılmıştır. Bu araştırma, 2024 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı’nda belirlenen değerlerin, öğrenme-öğretme süreçlerine ne boyutta yansıdığını incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda araştırmada, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan 2024 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı’nda yer alan değerler eğitimine ilişkin içerikler, ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması ile desenlenmiştir. Araştırmanın verileri konuya ilişkin dokümanlardan derlenmiş ve betimsel analiz tekniği ile çözümlenmiştir. Elde edilen bulgular ışığında; 2024 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı’nda değerlerin kazandırılmasında eleştirel düşünme, problem çözme, iş birliği ve iletişim becerilerinin geliştirilmesine yönelik stratejik pedagojik yaklaşımların benimsendiği tespit edilmiştir. Bazı öğrenme alanlarında, belirlenen değerlerin aktarılma-sına ve öğrenme-öğretme uygulamalarının zenginleştirilmesine yönelik öneriler sunulmuştur.
İslamiyet Öncesi Türk Giyim-Kuşamında Kimlik, Sembolizm ve Etnografik Kodlar
Türkler tarih boyunca sahip oldukları zengin kültürel miras ve sanatsal üretimleriyle Avrasya coğrafyasının önemli uygarlıkları arasında yer almıştır. Bu kültürel birikimin önemli bir parçasını ise giyim-kuşam oluşturmaktadır. Bu çalışma, İslamiyet öncesi Türklerin giyim-kuşam pratiklerini kimlik, sembolizm ve etnografik kodlar bağlamında incelemektedir. Bozkır yaşamının koşulları, ekonomik faaliyetler, inanç sistemleri ve toplumsal yapılanma, giyimin yalnızca işlevsel bir unsur değil; aynı zamanda kimlik ve aidiyetin göstergesi olduğunu ortaya koymaktadır. Giysi ve süs unsurları, bireyin sosyal statüsünü, cinsiyetini, yaşını ve mensup olduğu boy ya da topluluğu işaret eden sembolik bir dil işlevi görmüştür. Arkeolojik bulgular, kaya resimleri, Kazak ve Rus kaynakları ile Orta Asya kurganlarından elde edilen tekstil kalıntıları, Türklerin kullandığı dokuma teknikleri, motifler ve malzeme tercihleri hakkında önemli veriler sunmaktadır. Giysilerde kullanılan hayvan üslubu, mitolojik figürler, renk ve desen seçimleri, yalnızca estetik tercih değil; kozmolojik tasavvurun, şaman inanç sisteminin ve toplumsal hiyerarşinin bir yansımasıdır. Özellikle başlıklar, kemerler, takılar ve kaftan türü giysiler, kolektif bellekte kimliğin görsel kodları olarak dikkat çekmektedir. Çalışmada, İslamiyet öncesi Türk giyiminin, günümüz Türk kültüründe hâlen izleri görülebilen güçlü sembolik ve etnografik kodlarıyla bir “kimlik hafızası” işlevi gördüğü sonucuna ulaşılmaktadır. Bu bağlamda makale, Türk kültür tarihinin sürekliliğini anlamak ve modern kimlik inşasında geçmişin izlerini değerlendirmek açısından önemli bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Mesâbîh Şerhlerinin Mukaddimeleri Bağlamında Usûl Geleneği
Bu makalede, İran bölgesi Mesâbîh şerhlerinin mukaddime bölümleri ele alınmaktadır. Bölgede yazılan şerhlerin mukaddime bölümlerinde hadis ki-taplarında yaygın olarak görülmeyen usûl bilgilerinin takdimi dikkat çek-mektedir. Dımaşk-Kâhire gibi bölgelerde ulemânın hadis ilimlerine dair de-rinlemesine nitelikli yayınlar ortaya koyması Şîrâz-Tebrîz gibi çevre bölgele-rin arka planda kalmasına sebep olmuştur. Bu coğrafyada Begavî’nin Mesâbîhu’s-sünne isimli hadis kitabının elde ettiği şöhret beraberinde bu eser üzerine pek çok şerh çalışmasının yapılmasını sağlamıştır. Bu çalışma daha sonra Hint altkıtasındaki hadis şerhlerine de sirâyet eden mukaddimelerdeki usûl bilgilerinin ele alınmasını hedeflemektedir. Çalışmada hem makale hacmini aşmamak adına hem de bu bölge şerhlerinin mukaddime kısımla-rındaki usûl bilgilerinin muhtevalarının geniş olması nedeniyle sınırlama İran bölgesiyle yapılmıştır. Şârihlerin mukaddime bölümlerinde şerhi okuya-cak kişilerin metni daha iyi anlayabilmesi için Mesâbîh’teki ıstılahları merke-ze alarak hadis usûlüne dair muhtasar sayılabilecek bilgiler verdikleri gö-rülmüştür. Bu uygulamanın, bölge şerhlerinde yerleşik bir gelenek hâline geldiği ve Mesâbîh’in özellikle İran bölgesinde yaygın olarak okunan bir ha-dis kitabı olmasıyla yakından ilişkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Allah'ın Sıfatlarının Temellendirilmesinde Tekâbül Delili ve Eleştirisi
Bu makale, klasik kelâm geleneğinde ilâhî sıfatların temellendirilmesin-de önemli bir rol oynayan tekâbül delili ve bu delile yönelik eleştirileri ince-lemektedir. Tekâbül delili, bir varlıkta herhangi bir sıfatın yokluğunun zo-runlu olarak o sıfatın zıddının varlığını gerektirdiği mantığına dayanmakta-dır. Bu anlayışa göre, Allah'ta kemâl ifade eden bir sıfatın bulunmaması du-rumu, onun zıddı olan bir eksikliğin varlığını zorunlu kılar ki bu durum ulûhiyet makamıyla bağdaşmaz. Araştırmada, tekâbül delilinin özellikle ilk dönem Eşʻarî ve geç dönem Mâtürîdî kelâm ekollerindeki kullanımı detaylı olarak ele alınmaktadır. Eşʻarî geleneğindeki âlimler Allah’ın semʻ, basar ve kelâm sıfatlarının ispatında bu delile başvururken; Mâtürîdîler hayat, kudret ve ilim gibi sıfatların temellendirilmesindebaşvurmuşlardır. Müteahhir dö-nemde Râzî (ö. 606/1210), Âmidî (ö. 631/1233), Kemâlüddin el-Endükânî (ö. 777/1375), İbnü'l-Melâhimî (ö. 536/1141), Yahya b. Hamza el-Alevî (ö. 749/1348), Nasîrüddin et-Tûsî (ö. 672/1274) ve Allâme el-Hillî (ö. 726/1325) gibi farklı ekollerden düşünürler tarafından bu delile ciddi eleşti-riler yöneltilmiştir. Bu eleştiriler temelde iki noktada yoğunlaşmaktadır: İlki, Allah'ın zâtının mutlak farklılığı sebebiyle şâhid âlemden gayb âlemine ge-nelleme yapılamayacağı; ikincisi ise bir sıfatın bir varlıkta bulunmamasının zorunlu olarak o varlığın zıt sıfatla niteleneceği anlamına gelmeyeceğidir. Buna karşılık İbn Teymiyye (ö. 728/1328), tekâbül delilini güçlü biçimde savunmuştur. Ona göre, bu delili eleştirenler tekâbül kavramını çok dar bir çerçevede değerlendirmektedir. Araştırma sonucunda tekâbül delilinin ta-rihsel dönüşümü, delile yönelik eleştirilerin metodolojik temelleri, kelâm ekollerinin delili kullanım biçimleri, İbn Teymiyye'nin savunmacı yaklaşımı ve müteahhir dönemdeki işlevsel sınırlılıkları sistematik olarak ortaya ko-nulmuştur. Çalışmada öncelikle tekâbül kavramının çerçevesi belirlenmiş, Eşʻarî ve Mâtürîdî geleneklerindeki kullanımı incelenmiş, müteahhir dönem eleştirileri değerlendirilmiş ve delilin tarihsel dönüşümü karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alınıp değerlendirilmiştir.
“Kant’ın Kadın Algısı” ile “Kant Düşüncesinde Kadın” Ayrımının Gerekliliği Üzerine Metodik Bir Değerlendirme
Bu çalışmanın kapsamı, iki yüzyıldan fazla bir süredir felsefeyi ciddi an-lamda etkilemiş ve şekillendirmiş olan Immanuel Kant'ın kadın hakkındaki görüşlerini araştırmaktır. Bilindiği üzere Batı tarihinin önemli bir kısmında kadın cinsiyet olarak ikinci planda kalmıştır. Sosyal hayatın erkek egemen bir yapı halinde şekillenmesi, kadınların yeterince söz sahibi olamaması do-ğal bir şekilde düşünce ve genel olarak bilim dünyasında da aynı etkiye se-bep olmuştur. Kendisinden önceki düşünceyi ciddi bir eleştiriye tabi tutan ve neredeyse eski tip bir felsefe yapma imkanını ortadan kaldıran Kant’ın, aynı şekilde cinsiyetler arasında süregelen bu haksızlığa ilişkin bir düşünce üret-mesi beklenmektedir. Fakat bu beklentinin Kant’ın yaşadığı dönemde değil son yüzyılda açığa çıktığı da aşikardır. Kuşkusuz Kant’ın düşünce tarihine yaptığı büyük katkı ve birçok alana ilişkin araştırmaları kendisinden sonraki herhangi bir felsefi çalışmada hesaba katılmasını gereklilik haline getirmiştir. Söz konusu gereklilik yapılan felsefe çalışmalar için geçerli olduğu kadar aynı gerekliliğin Kant’a ve Kant düşüncesine de dayatıldığını söyleyebiliriz. Bu sebeple Kant’ın yaşamı ile Kant düşüncesi arasında ilgiler kurulmakta ve açığa çıkan çelişkiler, örtüşmezlikler ya derinleştirilmektedir ya da aşılmaya çalışılmaktadır. Bu çalışma iki yaklaşıma da eklemlenmeme amacı taşımakta olup, Kant’tan neyin beklenebileceği ve neyin beklenemeyeceği ile ilgilen-mektedir. Bu ayrımda belirleyici olan tutumun ise anakronizme düşmemek olduğunu düşünüyoruz. Felsefenin nesnelliği ve evrenselliği her ne kadar anakronizm tartışmasını dışlasa da filozofun yaşamı ile düşüncesi arasında ilgi kurmanın da felsefi bir anakronizm olduğunu düşünüyoruz. Zira filozo-fun yaşamı ile düşüncesi arasında ilgi kurmak felsefeyi öznelliğe ve yerelliğe sürükleyecektir. Dolayısıyla çalışmamız Kant’ın yaşamı ile düşüncesi arasına sınır çizmeyi amaçlayacak ve mevcut çalışmaları da bu açıdan değerlendi-recektir.
İklim Değişikliği Eğitimine Yönelik Eğitim Programı Uyarlama Becerilerinin Sorgulama Temelli Öğretimle Desteklenmesi
Bu araştırma, öğretmen adaylarının iklim değişikliği eğitimi bağlamında sorgulama temelli etkinlikler planlama ve mevcut eğitim programlarını esnek bir şekilde uyarlama becerilerini geliştirmelerine odaklanmaktadır. Çalışmada kullanılan etkinlik şablonu, “Sorgula, Araştır, İlham Ver” adımlarını temel alarak tasarlanmıştır. Bu yapılandırma, öğretmen adaylarının öğrencilerin aktif katılımını teşvik eden ve sorgulama odaklı bir öğrenme ortamı kurgulamasına yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Süreç boyunca öğretmen adayları, "Merak ediyorum..." soruları geliştirerek ders planlarının başlangıç noktasını oluşturmuş, bu sayede karmaşık çevresel konuları öğrencilerin anlayabileceği somut öğrenme deneyimlerine dö-nüştürmeyi öğrenmişlerdir. Çalışmaya farklı bölümlerinden toplam 57 öğretmen adayı katılmıştır. Katılımcılar, sorgulama temelli etkinlik şablo-nunu kullanarak iklim değişikliği konulu etkinlik planları geliştirmiştir. Bu planlar kontrollü bir eğitim ortamında uygulanmış ve uygulama sonrasında süreç değerlendirilmiştir. Araştırmanın verileri, katılımcıların hazırladığı yazılı etkinlik planları ve uygulama sonrası gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilmiştir. Toplanan veriler beş ana başlık altında incelenmiştir: oluşturulan sorgulama sorularının açıklığı ve programa uygunluğu, sorgulama temelli öğrenme stratejilerinin etkinliklere entegrasyonu, planların uygulanabilirlik düzeyi, öğrenci katılımını artırma potansiyeli ve değerlendirme yöntemlerinin niteliği. Görüşme verileri ise öğretmen adaylarının şablonu kullanma deneyimlerini, karşılaştıkları zor-lukları ve mesleki gelişim süreçlerini anlamaya yönelik tematik olarak analiz edilmiştir. Elde edilen sonuçlar, etkinlik şablonunun düzenli kullanımı sayesinde öğretmen adaylarının iklim değişikliği gibi disiplinler arası bir ko-nuyu sorgulama temelli ve yerel bağlama uygun bir şekilde ele alma becer-ilerini geliştirdiğini göstermektedir. Katılımcılar, sadece etkinlik hazırla-makla kalmayıp, öğrencilerin anlamlı öğrenme deneyimleri yaşamalarını hedefleyen planlar geliştirdiklerini ifade etmiştir. Ancak programın esnek olmaması, zaman kısıtları ve farklı yaş gruplarına uygunlaştırma konuları sürecin önündeki başlıca engeller olarak belirtilmiştir. Çalışma, öğretmen eğitiminde sorgulama temelli planlama yaklaşımlarının desteklenmesi gerek-tiğini vurgulamaktadır.
Çevre Eğitimi ve Programlarının Geliştirilmesi
Türkçe Yeterlik Sınavlarının D-AOBM (2020) Örnek Tanımlayıcıları Açısından İncelenmesi
Bu çalışma, Türkiye’de uygulanan Türkçe Yeterlik Sınavları’nı (TYS), Diller için Ortak Başvuru Metni (D-AOBM) kapsamında sunulan dil yeter-likleri açısından incelemeyi amaçlamaktadır. İlgili bağlamda, İstanbul Üni-versitesi DİLMER, Gazi Üniversitesi TÖMER, Hacettepe Üniversitesi TÖMER, Dokuz Eylül Üniversitesi DEDAM ve Sakarya Üniversitesi TÖMER tarafından 2020 yılında gerçekleştirilen TYS’ler örneklem olarak seçilmiş ve D-AOBM’de vurgulanan örnek tanımlayıcılar açısından ince-lenmiştir. Araştırmanın kapsamı ve içeriği gereği nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Bu doğrultuda, nitel araştırmanın doğasına uygun olarak ça-lışmada kesitsel tarama modeli uygulanmıştır. Ulusal olarak uygulanan Türkçe Yeterlik Sınavları’nın (2020), D-AOBM (2020) ile bağlamsal ilişkileri-ne ilişkin durumsal bir betimleme sunulmaya çalışılmıştır. İlgili bağlamda, söz konusu TYS’ler kapsamında sunulan test maddeleri öncelikle CEFR çer-çevesinde ölçmeyi amaçladıkları dil yeterlikleri açısından içerik analizi yo-luyla incelenmiş ve örnek tanımlayıcı ölçekler, örnek tanımlayıcılar ve ortak öneri seviyeleri açısından çeşitli kategorilere ayrılmıştır. Sonuçlar incelendi-ğinde, söz konusu ölçme araçları kapsamında kullanılan test maddelerinin, D-AOBM ile ilişkili belirli örnek tanımlayıcı ölçekler doğrultusunda belirli örnek tanımlayıcılara doğru bir kümelenme sergilediği ve bu durumun ilgili TYS’lerin kapsam geçerliliğini olumsuz etkilediği sonucuna varılmıştır. İlgili bağlamdan hareketle ölçme araçları kapsamında eşleşme gösteren örnek tanımlayıcı ölçek ve örnek tanımlayıcı çeşitliğinin arttırılması, bir çözüm önerisi olarak ele alınabilir.
Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi (Diğer)
Sosyal Bilgiler Öğretmenlerinin Politik Okuryazarlık Eğitimi Özyeterliklerinin Bazı Değişkenlere Göre İncelenmesi
Politik okuryazarlık, demokratik toplumların sürdürülebilirliği ve bireylerin etkin yurttaşlık rolleri üstlenebilmeleri açısından merkezi bir öneme sahiptir. Bireylerin politik okuryazarlık yeterliklerinin geliştirilmesi amacıyla eğitim ortamlarında sistematik ve yapılandırılmış uygulamalara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu bağlamda okullar, öğrencilerin politik okuryazarlık becerilerini kazanabilecekleri, eleştirel ve katılımcı bir öğrenme ortamı sunacak şekilde kurgulanmalı; öğretmenler ise pedagojik yeterlikleri doğrultusunda bu sürece yön vererek öğrencilerin teorik bilgilerini pratikle ilişkilendirmelerine katkı sağlamalıdır. Bu araştırmanın amacı, sosyal bilgiler öğretmenlerinin politik okuryazarlık eğitimi özyeterlik düzeylerini belirlemek ve bu düzeylerin çeşitli demografik ve mesleki değişkenler bağlamında farklılaşıp farklılaşmadığını incelemektir. Çalışma, tarama modeli kapsamında desenlenmiş olup araştırmanın örneklemini 2022-2023 eğitim-öğretim yılında Türkiye genelinde görev yapmakta olan 690 sosyal bilgiler öğretmeni oluşturmaktadır. Veri toplama aracı olarak araştırmacı tarafından geliştirilen “Sosyal Bilgiler Öğretmenlerinin Politik Okuryazarlık Eğitimi Özyeterlik Ölçeği” kullanılmıştır. Araştırmanın nicel verileri bağımsız örneklem t testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) teknikleriyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, öğretmenlerin genel olarak yüksek düzeyde politik okuryazarlık eğitimi özyeterliğine sahip olduklarını ve cinsiyet, siyaset bilimine ilişkin ders alma, Türkiye’yi ilgilendiren politik konuları konuşma sıklığı, uluslararası politik konuları konuşma sıklığı durumları gibi bazı değişkenler açısından anlamlı farklılıklar gösterdiğini ortaya koymuştur. Araştırma sonuçları, öğretmenlerin politik okuryazarlık eğitimi konusundaki özyeterlik algılarının öğrencilerin demokratik bilinç ve siyasal katılım becerilerinin gelişiminde belirleyici bir unsur olduğu söylenebilir. Çalışmadan elde edilen bulgular doğrultusunda, öğretmen yetiştirme programlarında politik okuryazarlık odaklı içeriklerin güçlendirilmesi ve öğretmenlerin mesleki gelişim süreçlerinde bu yeterliklerin desteklenmesine yönelik uygulamalara yer verilmesi önerilmektedir. Ayrıca, daha geniş örneklem gruplarında gerçekleştirilecek benzer araştırmalar, bulguların genellenebilirliğini artırma açısından önem arz etmektedir