The Role of the Arabic Language and Linguistic Explanations in Commentaries in the Writing of Translations
Arap Dilinin ve Tefsirlerdeki Lugavî Açıklamaların Meâl Yazımındaki Rolü
The process of translating the Quran into different languages, particularly in the Turkish context, has been shaped by the concept of "meâl," which prioritizes conveying the underlying meaning over a literal, word-for-word translation. Accurately transmitting the divine message into a target language necessitates a comprehensive mastery of the linguistic rules governing both the source and target languages. Since the Quran was revealed in Arabic, the nuances of Arabic grammar and rhetoric play a decisive role in deciphering and translating its message. Historically, the classical tafsir (exegesis) tradition has established a profound scholarly record by rigorously applying these linguistic principles. However, a significant methodological problem arises when translators or institutions lack expertise in the technical and literary intricacies of Arabic or neglect the linguistic heritage preserved in classical commentaries. Such deficiencies undermine the accuracy of translations and risk misrepresenting the divine intent, leading to semantic shifts and erroneous or incomplete perceptions by the reader. This study examines the role of the Arabic language and the linguistic explanations found in classical commentaries within the framework of fundamental Quranic translation principles. To this end, the research conducts a comparative analysis between the data provided by linguistically-oriented classical commentaries and several widely used Turkish translations. Specifically, verses presenting technical difficulties in terms of Arabic syntax and rhetoric were selected as case studies. Ideal semantic frameworks for these verses were established based on the linguistic analyses found in classical exegesis. The findings demonstrate that relying solely on lexical equivalents is insufficient for constructing an ideal translation. Instead, incorporating the linguistic knowledge accumulated in the classical commentary tradition is a methodological necessity. By providing concrete examples, this study asserts that a translator’s expertise in the technical nuances of Arabic and their integration of exegetical linguistic data directly determine the scientific and academic quality of Quranic translations.
Kur’ân’ın farklı dillere çevrilmesi süreci, Türkçede lafızdan ziyade manayı esas alan “meâl” kavramıyla şekillenmiştir. İlâhî mesajın hedef dile doğru aktarılması, hem kaynak dilin hem de hedef dilin kurallarına tam hâkimiyet gerektirir. Kur’ân’ın dili Arapça olduğu için, mesajın anlaşılmasında ve tercümesinde Arap dili ve belâgati belirleyici bir role sahiptir. Nitekim klasik tefsir geleneği, dil kurallarını azami ölçüde kullanarak zengin bir bilimsel veri sunmuştur. Meâl yazacak kişi ve kurumların Arap dilinin teknik ve edebî inceliklerine yönelik donanım eksiklikleri ve tefsirlerdeki dilsel birikimi ihmal etmeleri meâllerin ilâhî murada uygunluğunu zedeleyen bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durum anlam kaymalarına ve okuyucunun ilahî mesajı hatalı ya da eksik algılamasına yol açan metodolojik bir problemdir. Klasik tefsir geleneğinde yer alan lugavî izahlar, bu problemleri belli oranda aşmamızı sağlayacak dilsel veriler içermektedir. Bu çalışma, meâl yazımının temel ilkeleri çerçevesinde Arap dilinin ve tefsirlerde yer alan lugavî açıklamaların rolünü incelenmeyi amaç edinmektedir. Bu amaca ulaşabilmek için araştırma kapsamında, dilsel ağırlıklı klasik tefsirlerin sunduğu veriler ile Türkiye’de yaygın bazı Türkçe meâller mukayeseli bir incelemeye tabi tutulmuştur. Bu doğrultuda, Arap dili ve belâgati açısından teknik zorluklar barındıran problematik âyetler örneklem olarak belirlenmiş; bu âyetlerin klasik tefsirlerdeki lugavî tahlilleri esas alınarak ideal anlam çerçeveleri tespit edilmiştir. Sonuç olarak, ideal bir meâl metninin inşasında sadece kelime karşılıklarına bağlı kalmanın yetersiz olduğu, klasik tefsir geleneğindeki dilbilimsel birikimin metodolojik bir gereklilik olarak sürece dâhil edilmesi gerektiği ortaya konulmuştur. Bu çalışma, meâl müelliflerinin Arap dilinin teknik inceliklerine dair donanımlarının ve tefsirlerdeki dilsel verileri kullanma düzeylerinin, meâllerin bilimsel ve akademik niteliğini doğrudan belirlediğini somut örneklerle ispat etmeye çalışmaktadır.
Akbudak, Zeynep. “Günümüz Kur’ân Meâllerinde Öne Çıkan Bazı Problem-ler”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 32 (2023), 68-83.
Kur’ân-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2008.
Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿaẓîm ve’s-sebʿi’l-mes̱ânî. Beyrût: Dâru İhyai’-türâsi’l-Arabiyyi, ts.
Apaydın, Yunus. İslam Hukuk Usûlü. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2016.
Arpaçukuru, Osman. “Kur’an’ın Anlamlarının Türkçeye Aktarımı: Meâl mi, Tercüme mi?” AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2020), 694-710.
Ateş, Avnullah Enes. “Kur’an Çevirilerinde Akıbet Lâmı”. Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2021), 177-205.
Ateş, Avnullah Enes - Ceylan, Ahmet. “Fiil Baplarının Anlam Farklılığının Kur’an Yorumuna Etkisi”. Kur’ân Meâlleri Sorunlar, Çözüm Önerileri. İstan-bul: Kitap Dünyası, 2023.
Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’ânı Kerimin Türkçe Meali Alisi ve Tefsiri. 8 Cilt. İstan-bul: Bilmen Yayınevi, 1985.
Bulut, Ali. Belâgat Meânî - Beyân - Bedî’. İstanbul: İfav, 2020.
Bulut, Ali. Çeviri Teknikleri ve Başlıca Arapça Kalıplar. İstanbul: İfav, 2023.
Coskun, Menderes. “Kinayenin Belâgat Kitaplarındaki Seyri ve Onu Yeniden Anlama ve Sunma Denemesi”. Biliğ Sosyal Bilimler dergisi 44 (2008), 63-68.
Cündioğlu, Dücane. Kur’ân Çevirilerin Dünyası. İstanbul: Kitapevi, 1999.
Cündioğlu, Dücane. “Kur’ân’ı Anlamanın Anlamı”. 1. Kur’an Haftası Kur’ân Sempozyumu. Ankara: Fecr Yayınevi, 1995.
Cürcânî, Abdulkâhir. Delâilü’l-İ’câz Söz Dizimi ve Anlambilim. çev. Osman Gü-man. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
Çalışkan, İsmail. Muhammed Esed’in Kur’ân Mesajı’nın Tahlil ve Tenkidi. Ankara: Ankara Okulu, 2009.
Çantay, Hasan Basri. Kur’ân-i Hakîm ve Meâl-i Kerim. İstanbul: Mürşid Çantay, 1990.
Çelen, Mehmet. “Meâl Yazma Liyakati ve Yayımlanma Şartları”. Kur’ân Meâlle-ri Sorunlar, Çözüm Önerileri. İstanbul: Kitap Dünyası, 2023.
Çörtü, Mustafa Meral. Sarf – Nahiv – Edatlar. İstanbul: İfav, 2012.
Dervîş, Muhyüddîn. İ’râbü’l-Kur’ân ve Beyânühü. Beyrut: Daru İbn Kesîr, 1992.
Doğan, Mehmed. 1 Cilt. İstanbul: Bahar Yayınları, 1994.
Duman, M. Zeki. Beyânu’l-Hak, Kur’ân-ı Kerîm’in Nüzul sırasına Göre Tefsiri. Ankara: Fecr Yayınevi, 2006.
Durmuş, İsmail. “İstînâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/367-368. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Ebû Zehrâ, Muhammed. Zehratü’t-tefâsîr. Kâhire: Dâru’l-Fikri’l-Arabiyyi, 1987.
Endelüsî, Ebû Hayyân. el-Bahru’l-muhît. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
Eren, Hasan vd. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basın Evi, 1988.
Kur’an Mesajı Meal Tefsir. çev. Muhammed Esed, Türkçeye çev. Ahmet Ertürk. İstanbul: İşaret Yayınları, 1999.
Galâyînî, Mustafa. ed-Dürûsü’l-Arabiyye li’l-merhalati’l-i’dâdiyye. Beyrût: Mekte-betü’l-Asriyye, 2005.
Gürbüz, Faruk. Tercüme Problemleri ve Mealler. İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
Hamîdullah, Muhammed. Le Saint Coran. Paris: Club français du livre, ts.
Le Saint Coron. çev. Muhammed Hamidullah. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
Hasan, Abbâs. en-Nahvü’l-Vâfî. Kâhire: Darü’l-Meârif, 1975.
Hassân, Temmâm. el-Lügatü’l-Arabiyyetü ma’nahâ ve mebnâhâ. Mağrib: Dâru’s-Sekâfe, 1994.
Hâşimî, es-Seyyid Ahmed. Cevâhirü’l-belâğa fi’l-meânî ve’l-beyân ve’l-bedî‘. Bey-rut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1999.
İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tunûsiyye, 1984.
İbn Fâris, Ahmed Ebü’l-Hüseyn. Mu’cemü mekâyîsi’l-lüga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârun. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-’Arab. Beyrut: Daru Sadır, t.s.
İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Mükaddime fî usûli’t-tefsîr. Beyrut: Dâru mektebe-ti’l-Hayât, 1980.
İbn Yaîş, Ebü’l-Bekā. Şerhü’l-Mufassal. Mısır: İdâratü’t-Tıbaa ve’l-Münîriyye, ts.
İsfahânî, er-Râgıb. Tefsîrü’r-Râgıb el-İsfahânî. thk. Muhammed Abdulazîz Bisyûnî. Tanta: Külliyetü’l-Âdâb, 1999.
İsfahânî, er-Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2005.
İşbilî, İbn Usfûr. el-Mümtiu’l-Kebîr fi’t-tasrîf. thk. Faruddîn Gabave. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1999.
Karaca, Abdullah. “Dilbilimsel Tefsirle İlgili Akademik Çalışmalara Bir Bakış”. Artuklu Akademi Dergisi 11/2 (2024).
Karadağ, Ahmet. “Meâl Eleştirilerinde Bir Yöntem Sorunu: Meâl Hatasımı An-lam Zenginliği mi?” Kur’ân Meâlleri Sorunlar, Çözüm Önerileri. İstanbul: Ki-tap Dünyası, 2023.
Karagöz, Mustafa. Dil Bilimsel Tefsir ve Kur’ân’ı Anlamaya Katkısı. Ankara: An-kara Okulu Yayınları, 2015.
Kur’an Yolu Meâli. çev. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlı-ğı Yayınları, 2018.
Kaya, Mehmet. “Farklı İ’râb Değerlendirmelerinin Tefsire Etkisi”. Journal of Divinity, Faculty of Hitit University 13/25 (01 Ocak 2014), 175-175. https://doi.org/10.14395/jdiv94
Kazvînî, el-Hatîb. el-Îzâh fî ulûmi’l-belâğa. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
Kılıçkeser, Enes - Şirin, Şükrü. “Elmalılı Tefsirinde Zamirlerin Mercii Mesele-si”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/1 (2024), 240-258.
Koçak, Süleyman. “Kur’an Deyimlerinde Teşbihin Genel Özellikleri”. Dinbilim-leri Akademik Araştırma Dergisi 7/4 (2007), 341-370.
Külünkoğlu, Gülnur. “Kur’ân Tercümlerinde yeni Yaklaşımlar: Alaaddin Al-Tarawneh ve Hibrit Metodu”. Kur’ân Meâlleri Sorunlar, Çözüm Önerileri. İs-tanbul: Kitap Dünyası, 2023.
Mahallî, Celâlüddîn, Suyûtî, Celâlüddîn. Tefsîru’l-Celâleyn el-Müyesseru. thk. Fahruddîn Kabâve. Beyrût: Mektebetü Lübnân Nâşirûn, 2003.
Matlûb, Ahmed. Mu‘cemu mustalehâtu’l-belâğa ve tetavûruhâ. Beyrut: Dâru’l-‘Arabiyeti li’l-Mevsû‘ât, 2006.
Muhammed b. Ali b. Muhammed eş-Şevkâni. Fethü’l-kadîr el-Câmiu’ beyne’l-fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ilmi’t-tefsîr. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2007.
Murâdî, Hasan bin Kâsım. el-Cena’d-Dânî fî hurûfi’l-meânî. thk. Fahru’d-Dîn Kabâveh - Muhammed Nedîm Fâzıl. Beyrût: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
Muş Alparslan Üniversitesi, “Kur’ân Meâlleri: Sorunlar, Çözüm Önerileri-IV – Tefsir Birikiminin Mealler Üzerindeki Etkisi”, Erişim 31 Temmuz 2026, https://mealsempozyumu4.alparslan.edu.tr/.
Münşî, Cemaleddîn Mehmed. Nezîlü’t-Tenzîl. Süleymaniye Kütüphanesi, Me-lihşah Sultan, 19.
Özcan, Esat. “Bağlam Bilgisinin Eksikliğinin Meallere Etkisi”. Kur’ân Meâlleri Sorunlar, Çözüm Önerileri. İstanbul: Kitap Dünyası, 2023.
Özsoy, Ömer - Güler, İlhami. Konularına Göre Kur’ân (Sistematik Kur’ân Fihristi). Ankara: Fecr Yayınevi, 1996.
Öztürk, Mustafa. Kur’an ve Tefsir Kültürümüz. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
Öztürk, Mustafa. “Meâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/205-207. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
Nüzul Sırasına Göre Kur’ân-ı Kerim Meali-Anlam ve Yorum Merkezli Çeviri. çev. Mustafa Öztürk. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
Polat, Fethi Ahmet. “Kur’ân’ı Doğru Anlama Bağlamında Meâlci Söylemin Açmazları”. Kur’ân Meâlleri Sorunlar, Çözüm Önerileri. İstanbul: Kitap Dünyası, 2023.
Sâbûnî, Muhamed Ali. Saffetü’t-tefâsîr-Tefsirlerin Özü. çev. Sadreddin Gümüş - Nedim Yılmaz. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1992.
Sâbûnî, Muhammed Ali. Saffetü’t-Tefâsîr. Beyrut: Dâru’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1981.
Sağîr, Mahmûd Ahmed es-. el-Edevâtü’n-Nahviyye fî kütübi’t-tefsîr. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 2001.
Sâmerrâi, Fâzıl Salih . Esiletün Beyâniyyetün fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 2013.
Sâmerrâî, Fâzıl Sâlih. Meâ’ni’l-ebniyeti fi’l-lüğati’l-Arabiyyeti. Beyrut: Daru İbn Kesîr, 2017.
Sâmerrâî, Muhammed Fâdıl Sâlih es-. en-Nahvü’l-Arabiyyü. Beyrut: Daru İbn Kesîr, 2019.
Sâvî, Ahmed b. Muhammed. Haşiyetüs-Savi alâ Tefsiril-Celaleyn. 4 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Cîl, ts.
Sekkâkî, Ebû Ya’kûb Yûsuf b. Muhammed. Miftâhü’l-Ulûm. thk. Abdulhamîd Hindavî. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2014.
Şa’bân, Zekiyyüddîn. Usûlü’l-fıhhi’l-İslâmiyye. İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanefiyye, ts.
Taftâzânî, Sa’dü’d-Dîn Mesûd bin Ömer. el-Mutavvel: Şerhü Telhîsi Miftâhi’l-Ulûm. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1971.
Teftâzânî, Mesûd b. Ömer. Muhtasaru’l-Meânî. Karaçi: el-Mektebetü’l-Büşrâ, 2010.
Tekin, Muahmmed Ali. “‘Lisân-ı Beşer Lisân-ı Kur’ân’a Tercümân Olamaz’ Adlı Makale ve Bir Değerlendirme”. Namık Kemal Üniversitesi İlahiyat Fa-kültesi Dergisi 3/1 (2017), 101-119.
Turgut, Ali. Tefsir Usûlü ve Kaynakları. İstanbul: İfav, 1999.
Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dîni Kur’ân Dili. İstanbul: Çelik-Şura, ts.
Yerinde, Adem. “Nahiv Kavramının Tarihî Arka Planı ve Terimleşme Süreci”. İ.Ü. Şarkiyat Mecmuası 30 (2017), 209-259.
Yıldırım, Celal. Tefsirli Kurân-ı Kerim Meâli. İzmir: Anadolu Yayınları, 1995.
Zehebî, Muhammed Hüseyn. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn. Kâhire: Mektebetü Veh-biyye, ts.
Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1209.
Zencîr, Muhamed Rıf’at Ahmet. Mebâhis fi’l-Belâga ve İ’câzi’l-Kur’ân’il-Kerîm. Dubai: Hükûmetü Dubai, 2007.
Zerkeşî, Ebû Abdillah Muhammed. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ebû’l-Fadl ed-Dimyâtî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
Zühayli, Vehbe. Fert ve Topluma Kur’ân’ın Mesajı. çev. Halil İbrahim Kutlay. İstanbul: Risâle, 2018.
Zülaloğlu, Fevzi. Temel Kaynağımız Kur’ân. İstanbul: Ekin, 2011.
Telif Hakkı (c) 2026 Dr. Ahmet Turan Özdemir (Yazar)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Araştırma Makalesi
- Gönderildi Şubat 28, 2026
- Kabul Edildi Ağustos 27, 2026
- Yayınlanmış Ekim 15, 2026
- Sayı Sayı 17 (2026)
- Bölüm Araştırma Makalesi
