The Determinative Role of Hadiths in the Stance of the Companions Who Abstained from the Battle of the Camel
Cemel Vak‘ası’na Katılmayan Sahâbîlerin Tutumunda Hadislerin Belirleyici Rolü
The Battle of the Camel 36/656, the first internal crisis in Islamic history, is one of the most critical turning points that determined the political stances of the ṣaḥāba generation. Contrary to common perception, the overwhelming majority of the ṣaḥāba generation preferred not to participate in this process and to stay away from conflicts. This article aims to demonstrate that this stance of neutrality was not a passive state of indecision but, on the contrary, an act of “active withdrawal” grounded directly in the Hadith and Sunna. Within the scope of the research, the study analyzes the Hadith texts upon which the neutral ṣaḥāba based their justifications for staying away from the conflict and examines how they applied these narrations to the fitna processes they encountered. The results of the analysis indicate that prominent ṣaḥāba such as Abū Mūsā al-Ashʿarī, ʿAbd Allāh b. ʿUmar, Abū Hurayra, and Saʿd b. Abī Waqqāṣ accepted the fitna hadiths—of which they were also the narrators—as practical principles. Diverging from the historical narratives in the literature, this study focuses directly on the relationship between narration and action, revealing that the neutrality of the ṣaḥāba was a deeply rooted, principled stance based on the warnings found in Hadiths. Ultimately, it establishes that Hadiths, in conjunction with Quranic verses, functioned as the primary determinant in constructing political decisions.
İslâm tarihinin ilk dâhilî krizi olan Cemel Vak’ası (36/656), sahâbe neslinin siyasî duruşlarını belirleyen en kritik kırılma noktalarından biridir. Yaygın kanaatin aksine, sahâbe neslinin kahir ekseriyeti bu sürece fiilen iştirak etmemeyi ve çatışmalardan uzak durmayı tercih etmiştir. Bu makale, söz konusu tarafsızlık tutumunun pasif bir kararsızlık değil, aksine doğrudan hadis ve sünnet nasslarıyla temellendirilmiş “aktif bir uzak duruş” eylemi olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, tarafsız kalan sahâbîlerin çatışma ortamından uzak durma gerekçelerini hangi hadis metinlerine dayandırdıkları ve bu rivâyetleri karşı karşıya kalınan fitne süreçlerine nasıl tatbik ettikleri analiz edilmektedir. Analizler sonucunda Ebû Mûsâ el-Eş’arî, Abdullah b. Ömer, Ebû Hüreyre ve Sa’d b. Ebî Vakkâs gibi önde gelen sahâbîlerin, bizzat râvîsi oldukları fitne hadislerini birer amelî düstur olarak kabul ettikleri tespit edilmiştir. Literatürdeki tarihsel süreç anlatımlarından farklı olarak doğrudan rivâyet-eylem ilişkisine odaklanan bu çalışma, sahâbe tarafsızlığının hadislerdeki uyarılara dayanan köklü bir ilkesel duruş olduğunu ve hadislerin, Kur’ân âyetleriyle birlikte siyasî kararları inşa eden temel âmil konumunda bulunduğunu ortaya koymaktadır.
Abdürrezzâk b. Hemmâm, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San’ânî. el-Musannef. nşr. Heyet. 10 Cilt. Kahire: Dâru’t-Te’sîl, 1437/2013.
Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şu’ayb el-Arnavût vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
Allâl, Hâlid Kebîr. es-Sahâbetü’l-mu’tezilûne li’l-fitneti’l-kübrâ. Cezair: Dârü’l-Belâğ, 1424/2003.
Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. Menâkibü’l-eimmeti’l-erbe’a. thk. Semîra Ferhât. Beyrut: Dârü’l-Müntahabi’l-Arabî, 1422/2002.
Belâzürî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Riyâz Ziriklî - Süheyl Zekkâr. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1417/1996.
Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâlik. el-Bahrü’z-zehhâr: Müsnedü’l-Bezzâr. thk. Mahfûzu’r-Rahmân Zeynullâh vd. 20 Cilt. Medine: Mekte-betü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1418-1430/1988-2009.
Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. el-Câmi’u’s-sahîh. thk. Mustafâ Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımaşk: Dâr İbn Kesîr, 1414/1993.
Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muham-med b. Sâlih ed-Debbâsî. 12 Cilt. Riyad: en-Nâşirü’l-mütemeyyiz, 1440/2019.
Çakın, Kamil. “Geleneksel İslam Kültüründe Kadının Fitne Olarak Algılan-ması”. Dini Araştırmalar 19/49 (Kasım 2016), 107-130.
Demircan, Adnan. Fitne: Kardeşlerin Savaşı. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şu’ayb el-Arnavût vd. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1430/2009.
Ebû Nu’aym el-İsfahânî, Ebû Nu’aym Ahmed b. Abdillâh. Hilyetü’l-evliyâ’ ve tabakâtü’l-asfiyâ’. 10 Cilt. Mısır: Matba’atü’s-Sa’âde, 1394/1974.
Ebü’l-Hayl, Muhammed b. İbrahim b. Sâlih. Târîhu’l-hulefâi’r-râşidîn. Mısır: Dârü’l-Hedyi’n-Nebevî, 1427/2016.
Efendioğlu, Mehmet. Hulefâ-i Râşidîn Devri Sahâbe Anlayışı. İstanbul: Mar-mara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2019.
Emahzûn, Muhammed. Tahkîku mevâkifi’s-sahâbe fi’l-fitne min rivâyâti’l-İmâm et-Taberî ve’l-muhaddisîn. 2. Basım. Kahire: Dârü’s-Selâm, 1428/2007.
Gâmidî, Ziyâb b. Sa’d Âl-Hamdân. Tesdîdü’l-isâbe fî mâ şecera beyne’s-sahâbe. y.y.: Mektebetü’l-Mevrid, 1425/2004.
Gan, Furkan. “Bir Fiten Rivayetinin Neliği: ‘Herc Zamanı İbadet Etmek, Ba-na Hicret Etmek Gibidir’ Rivayeti Özelinde”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi. 8 (Eylül 2022), 149-170.
Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh. el-Müstedrek ‘ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1990.
Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr Halîfe b. Hayyât el-Usfurî. Târîhu Halîfe b. Hayyât. thk. Ekrem Ziyâ el-Umerî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1397/1977.
Hallâl, Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed. es-Sünne. thk. Atıyye ez-Zehrânî. 7 Cilt. Riyad: Dâru’r-Râye, 1410/1989.
Heysemî, Ebu’l-Hasan Nûruddîn Ali b. Ebî Bekr. Mecma’u’z-zevâid ve men-ba’u’l-fevâid. thk. Husâmeddîn el-Kudsî. 10 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1414/1994.
İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemâluddîn Yûsuf b. Abdillâh. el-İstî’âb fî ma’rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1412/1992.
İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Ali b. Hasan b. Hibetullâh. Târîhu Medîneti Dımaşk. thk. Muhîbuddîn Ebû Saîd el-Amrevî. 80 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1415-1421/1995-2001.
İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr İbn Ebî Şeybe el-Absî. el-Musannef. thk. Sa’d b. Nâsır eş-Şesrî. 25 Cilt. Riyad: Dâru Kunûzi İşbîliyâ, 1436/2015.
İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. 8 Cilt. Bey-rut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1995.
İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali. el-Metâlibu’l-âliye bi zevâi-di’l-mesânidi’s-semâniye. nşr. Heyet. 19 Cilt. y.y.: Dârü’l-Âsime, 1419-1420/1998-2000.
İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ali. Fethu’l-bârî bi şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî vd. 13 Cilt. Kahire: y.y., 1407/1986.
İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâ’ ve’n-nihal. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, ts.
İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed İbn Hibbân el-Büstî. el-Müsnedü’s-sahîh ale’t-tekâsîm ve’l-envâ’: Sahîhu İbn Hibbân. thk. Mehmet Ali Sönmez - Ha-lis Aydemir. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1433/2012.
İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed İbn Hibbân el-Büstî. es-Sikât. thk. Mu-hammed Abdülmüîd Hân. 9 Cilt. Haydarabad: Dâiretü’l-Me’ârifi’l-Osmâniyye, 1393/1973.
İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed İbn Hibbân el-Büstî. es-Sîretü’n-nebeviyye ve ahbârü’l-hulefâ’. thk. Hâfız Azîz Bey. 2 Cilt. Beyrut: el-Kütübü’s-Sekâfiyye, 1417/1997.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâil b. Şihâbiddîn el-Kureşî ed-Dımaşkî. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 Cilt. Cîze: y.y., 1424/2003.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâil b. Şihâbiddîn el-Kureşî ed-Dımaşkî. en-Nihâye fi’l-fiten ve’l-melâhim. thk. Muhammed Ahmed Abdülazîz. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1408/1988.
İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenu İbn Mâce. thk. Şu’ayb el-Arnavût vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-‘Âlemiyye, 1430/2009.
İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa’d b. Menî’ el-Basrî el-Bağdâdî. Kitâbü’t-Tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1421/2001.
İbn Şebbe, Ebû Zeyd Ömer İbn Şebbe en-Nümeyrî el-Basrî. Ahbârü’l-Basra. thk. Selmâ Abdülhamîd Hüseyn el-Hâşimî. Basra: Merkezü Turâsi’l-Basra, 1436/2014.
İbn Şebbe, Ebû Zeyd Ömer İbn Şebbe en-Nümeyrî el-Basrî. Târîhu’l-Medine. thk. Fehîm Muhammed Şeltût. 4 Cilt. Cidde: y.y., 1399/1979.
İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm. Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye fî nakdi kelâmi’ş-Şî’ati’l-Kaderiyye. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 9 Cilt. Riyad: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1. Basım, 1406/1986.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Ali el-Bağdâdî. el-Mevzû’ât. thk. Nureddin Boyacılar. 3 Cilt. Riyad: Edvâü’s-Selef, 1418/1997.
İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Ali b. Muhammed el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmurî. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1433/2012.
İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Ali b. Muhammed el-Cezerî. Usdü’l-gâbe fî ma‘rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Muavviz - Âdil Ahmed Abdül-mevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1415/1994.
İzâm, Saîd Fâyiz Saîd. Merviyyâtü Vak’ati’l-Cemel. el-Câmi’atü’l-Ürdüniyye Külliyyetü’d-dirâsâti’l-ulyâ, Yüksek Lisans Tezi, 1992.
Kandemir, M. Yaşar. “Ebû Hüreyre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklope-disi. 10/160-167. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
Ma’mer b. Râşid, Ebû Urve Ma’mer b. Râşid el-Basrî es-San’ânî. el-Câmi’. thk. Habîbu’r-Rahmân el-A’zamî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 2. Basım, 1403/1983.
Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî el-Yemenî. el-Muvatta’. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1406/1985.
Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmi’u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1412/1991.
Nâşî el-Ekber, Ebü’l-Abbâs Abdullah b. Muhammed el-Enbârî. Mesâilu’l-imâme ve muktetafât mine’l-Kitâbi’l-evsat fi’l-makâlât. thk. Josef Van Ess. Beyrût: y.y., 1390/1971.
Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şu’ayb. Sünenü’n-Nesâî: el-Müctebâ. nşr. Heyet. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-İlmiyye, 1439/2018.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. el-Minhâc Şerhu Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 18 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1392/1972.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref. Tehzîbü’l-esmâ’ ve’l-lugât. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Nu’aym b. Hammâd, Ebû Abdillâh Nu’aym b. Hammâd el-Mervezî. Kitâbü’l-Fiten. thk. Semîr Emîn ez-Zuheyrî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’t-Tevhîd, 1412/1991.
Osman el-Hamîs, Osman b. Muhammed. Hikbetün mine’t-târîh. Kahire: Mek-tebetü’l-İmâm el-Buhârî, 1426/2006.
Özkan, Mustafa. “İlk Dönem İslâm Tarihi Siyasî Çatışmalarının Dışında Kalmaya Çalışanlar: Tarafsızlar”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2008), 59-88.
Şevâbike, Ahmed Mahmud. Ve’dü’l-fitne: Dirâse nakdiyye li-şübühâti’l-mürcifîn ve fitneti’l-Cemel ve Sıffin ‘alâ menheci’l-muhaddisîn. Amman: Da-ru Ammâr, 1430/2009.
Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Mu’cemü’l-evsat. thk. Târık b. İvadullah. 10 Cilt. Kahire: Dârü’l-Haremeyn, 1415/1995.
Taberî, Ebû Câ’fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk. thk. Mu-hammed Ebu’l-Fazl İbrâhîm. 11 Cilt. Kahire: Dârü’l-Me’ârif ts.
Tatlı, Mustafa. “Uzletin Ruh Sağlığına Faydaları ve Fiten Hadisleri Bağla-mında Modern Dönemde Uzlet”. Ruh Sağlığı ve Din: Disiplinler Arası Çalışmalar. ed. Ömer Faruk Erdoğan - Maruf Çakır - Sümeyye Sevinç - Rabia Yıldırım. 429-457. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmi’u’l-kebîr. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1416/1996.
Tunç, Yusuf. Cemel ve Sıffin Savaşlarında Tarafsız Kalan Sahabîler. İzmir: Do-kuz Eylül Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
Ural, Cemal. Ammâr b. Yâsir’in Azgın Bir Topluluk Tarafından Öldürüleceğine Dair Rivâyetin Hadis Tekniği Açısından Tahlili. Ankara: İlahiyat Yayınla-rı, 2022.
Yeşilmen, Abdurrahim. Cemel Vak’ası ile İlgili Rivâyetler. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Tezkiretü’l-huffâz. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419/1998.
Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Düvelü’l-İslâm. Beyrut: Müessesetü’l-A’lemî, 1405/1985.
Zehebî, Ebû Abdillah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ’. thk. Şu’ayb el-Arnavût vd. 23 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1417/1996.
Telif Hakkı (c) 2026 Abdurrahim Yeşilmen (Yazar)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Araştırma Makalesi
- Gönderildi Mart 17, 2026
- Kabul Edildi Haziran 1, 2026
- Yayınlanmış Haziran 15, 2026
- Sayı Sayı 16 (2026)
- Bölüm Araştırma Makalesi
