An Example of Ishārī Interpretation in the History of Hadith in Anatolia: Jamāl al-Khalwatī’s Commentary on the Hadith of the Divine Form
Anadolu Hadis Tarihinde Bir İşârî Yorum Örneği: Cemâl-i Halvetî’nin Sûret Hadisi Şerhi
The history of hadith in Anatolia encompasses a rich legacy not only of hadith transmission and teaching but also of its interpretation within diverse scholarly and Sufi circles. One notable aspect of this legacy is the way Sufi authors, while preserving the outward meanings of hadiths, interpreted them in terms of their ishārī and ethical dimensions. The hadith interpretations of Cemāl al-Khalwatī, one of the prominent figures of the Anatolian Sufi tradition during the Ottoman period, constitute significant examples of this approach. Among the hadiths on which he commented is the report, authentically transmitted in the principal hadith sources, “Allah created Adam in His image.” Debates concerning the antecedent of the pronoun in the word “image” (ṣūra), in particular, provided the basis for different interpretations of the report within the disciplines of kalām, hadith, and Sufism. Cemāl al-Khalwatī did not confine the hadith to its literal meaning; rather, he developed a broad interpretive framework by drawing upon Qurʾānic verses, hadiths, linguistic analyses, and poetry. In his approach, the concept of “image” is associated with the manifestation of the divine names in the human being, the purification of the heart, the refinement of the lower self, and the human quest for perfection. Making corroboration (istishhād) one of the principal elements of his interpretation, he placed Qurʾānic verses at the centre of his explanations, reinforced the meaning through hadiths, broadened the conceptual framework through linguistic analysis, and added further depth to the ishārī meaning through poetry. Taking Cemāl al-Khalwatī’s explanations of the Hadith of Ṣūra as its point of departure, this study examines the method he employed in ishārī hadith interpretation and seeks to determine the place of this approach within the history of hadith in Anatolia. In this way, the study evaluates, through a concrete example and within the historical development of the Sufi hadith commentary tradition, how hadiths were interpreted in Sufi circles in Anatolia.
Anadolu hadis tarihi, rivayet ve tedris faaliyetlerinin yanında hadislerin farklı ilmî ve tasavvufî çevrelerde nasıl yorumlandığına dair geniş bir birikimi de bünyesinde barındırmaktadır. Bu birikimin göze çarpan veçhelerinden birini, sûfî müelliflerin hadislerin zâhirî anlamını muhafaza ederek onları işârî ve ahlâkî boyutlarıyla şerh etmeleri oluşturmaktadır. Osmanlı dönemi Anadolu tasavvufunun öncü simalarından Cemâl-i Halvetî’nin hadis yorumları, bu anlayışın kayda değer örnekleri arasında yer almaktadır. Temel hadis kaynaklarında sahih olarak nakledilen “Allah Âdem’i kendi sûretinde yarattı” rivayeti de müellifin üzerinde titizlikle durduğu metinler arasındadır. Bilhassa “sûret” kelimesine bitişen zamirin mercii etrafında alevlenen tartışmalar, rivayetin kelâm, hadis ve tasavvuf çevrelerinde farklı açılardan ele alınmasına zemin hazırlamıştır. Cemâl-i Halvetî, hadisin anlamını Kur’ân âyetleri, hadisler, lügavî tahliller ve şiirlerle genişleterek kapsamlı bir yorum çerçevesi inşa etmiştir. Onun nazarında “sûret” kavramı, ilâhî isimlerin insandaki tecellisine, kalbin tasfiyesine, nefsin arındırılmasına ve insanın kemale yönelişine bağlanmıştır. İstişhâdı yorumunun asli unsurlarından biri hâline getiren müellif, âyetleri açıklamalarının merkezine yerleştirmiş; hadislerle manayı pekiştirmiş, dil tahlilleriyle kavramsal çerçeveyi genişletmiş, şiirlerle de işârî manaya ayrı bir derinlik katmıştır. Bu çalışma, Cemâl-i Halvetî’nin Sûret hadisine dair açıklamalarından hareketle müellifin işârî hadis yorumunda izlediği yöntemi incelemekte ve bu yaklaşımın Anadolu hadis tarihi içindeki yerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Böylece Anadolu’da hadislerin tasavvufî çevrelerde nasıl anlaşıldığı, sûfî hadis şerh geleneğinin tarihî seyri içinde somut bir örnek üzerinden değerlendirilmektedir.
Abd b. Humeyd. el-Müsned. thk. Subhi el-Bedri es-Sâmerrâî- M. Muhammed Halil es-Saîdî. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, 1988.
Abdurrahman Câmî. Evliyâ Menkıbeleri (Nefahâtü’l-üns). trc.-şerh. Lâmiî Çelebi. Haz. Süleyman Uludağ-Mustafa Kara. İstanbul: Marifet Yayınları, 1995.
Abdurrezzak es-San‘ânî. el-Musannef. thk. Habiburrahman el-A‘zamî. 2. bs. Beyrût: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1403.
Aclûnî. Keşfü’l-hafâ. Kâhire: Mektebetü’l-Küdsî, 1351.
Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb Arnavut vd. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
Ateş, Süleyman. İşârî Tefsîr Okulu. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1998.
Ateş, Süleyman. İslâm Tasavvufu. Ankara: Pars Matbaası, ts.
Ayverdi, İlhan. Kubbealtı Lugatı: Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2011.
Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu’s-sahîh. Riyâd: Dârü’s-Selâm,1999.
Buhârî. el-Edebü’l-müfred. thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. Beyrût: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1989.
Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. Haz. Mehmet Ali Yekta Saraç. Ankara: TÜBA Yayınları, 2016.
Cemâl-i Halvetî. İnnallâhe Teâlâ Haleka Âdeme alâ Sûretihî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1084/5.
Çakmak, Muharrem. “Türk Mutasavvıf Şairi Aksaraylı Cemal Halvetî”. EKEV Akademi Dergisi 7/16 (2003), 181-196.
Çetin, Mehmet. Metin Eksenli Hadis Tenkidinde Öznellik ve Yorumsallık. Ankara: Gece Akademi, 2018.
Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fadl. es-Sünen. thk. Hüseyin Selim Esed. Suûdi Arabistan: Dâru’l-Muğnî, 2000.
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî. el-Müsned. thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türkî. Mısır: Dârü Hicr, 1999.
Ebû Nuaym el-İsfahânî, Ahmed b. Abdillah. Hilyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-esfiyâ. 10 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 1974.
Eroğlu, Ali. “Şiirle İstişhad ve İstişhad Açısından Medarik”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (1993), 326-358.
Gazzâlî. el-Maksadü’l-esnâ fî şerhi esmâʾi’l-hüsnâ. thk. Bisâm Abdülvehhâb el-Câbî. Kıbrıs: el-Cifân ve’l-Vâbî, 1987.
Gazzâlî. İhyâü ulûmi’d-dîn, thk. Ali Muhammed Mustafa-Se‘îd el-Mehâsinî. Dımeşk: Dârü’l-Feyhâ, 2010.
Hallâc-ı Mansûr. Dîvânü’l-Hallâc. Haz. Muhammed Bâsil es-Sûd. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
Hâfız-ı Şîrâzî. Dîvân. Trc. Abdülbâkî Gölpınarlı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
Heysemî, Mecma‘u’z-zevâid ve menba‘u’l-fevâid. Beyrût, Mektebetü’l-Kudsî, 1982.
Hulvî, Cemâleddîn. Lemezât-ı Hulviyye ez Lemeʿât-ı ʿUlviyye. Haz. Serhan Tayşi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1993.
Humeydî. Müsnedü’l-Humeydî. thk. Hasan Selîm Esed ed-Dârânî. Dımaşk: Dâru’s-Sekâ, 1996.
İbn Adiyy. el-Kâmil fî duʿafâʾi’r-ricâl. thk. Yahya Muhtar Gazzavî. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1988.
İbn Ebî Âsım. es-Sünne. thk. Muhammed Nasıruddin el-Elbânî. Beyrût: el-Mektebü’l-İslâmî, 1400.
İbn Hacer el-Askalânî. Fethu’l-bârî bi şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Beyrût: Dârü’l-Maʿrife, 1379.
İbn Hibbân. Sahîhu İbn Hibbân. thk. Şuayb Arnavut. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
İbn Kayyım el-Cevziyye. Medâricü’s-sâlikîn. thk. Ali Muhammed el-İmrân vd. Beyrût: Dârü İbn Hazm, 2019.
İbnü’l-Arabî. el-Futûhâtü’l-Mekkiyye. Beyrût: ts.
İbnü’l-Fârız. Dîvân. Beyrût: Dâru Sâdır, 2005.
Kahraman, … “Sûret Hadisi Üzerine Bağlam Esaslı Tahlîl Denemesi”. HTD (2003), 51-70.
Karapınar, Fikret. “Hadis ve Tasavvuf: Sûfîlerde Hadis Usulü ve Şerhi”. Sosyal Bilimlerde Disiplinlerarası Çalışmanın İmkânı: Tasavvuf Örneği Sempozyumu. ed. Ahmet Cahid Haksever. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları, 2022, 149-184.
Kesnezân, Muhammed el-Hüseynî. Mevsûʿatü’l-Kesnezân. Beyrût: Dârü’l-Mehabbe, 2005.
Kuşeyrî, Abdülkerîm. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. Kâhire: Dârü’ş-Şa‘b, 1989.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî. trc. Şefik Can. İstanbul: Şamil Yayınları, 2022.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Dîvân-ı Şems. Tahran: Neşr-i Râd, 1372.
Müslim, Ebû’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmi’u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. Beyrût: y.y., 1412/1991.
Nevevî. Şerhu Sahîhi Müslim. Beyrût: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1392.
Özpınar, Ömer. Hz. Peygamber’i ve Hadislerini Anlamak. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
Öztürk, Esma. “Ahmed Avni Konuk’un İnsan-ı Kâmil Anlayışı”. İslami Araştırmalar Dergisi 25/3 (2014), 178.
Sâlih, Subhî. Hadis İlimleri ve Hadis Istılahları. trc. Mehmet Yaşar Kandemir. İstanbul: İFAV Yayınları, 2017.
San‘ânî. et-Tenvîr şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr. Riyâd: Dâru’s-Selâm, 2011.
Sehâvî. el-Mekâsıdü’l-hasene. thk. Abdullah Muhammed es-Sıddîk el-Ğamârî. Mısır: Mehetebetü’l-Hancî, 1956.
Süyûtî. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. Mısır: 1974.
Süyûtî. Cem‘u’l-cevâmi‘. thk. Muhtar İbrahim el-Hâic vd. Kâhire: el-Ezherü’ş-Şerîf, 2005.
Taşköprüzâde. eş-Şekāʾiku’n-Nuʿmâniyye. İstanbul: 1985.
Tayşi, Mehmet Serhan. “Cemâl-i Halvetî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/302-303. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmi’u’l-kebîr. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1416/1996.
Türcan, Zişan. Hadis Şerh Geleneği. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
Vicdanî, Sadık. Tomâr-ı Turuk-i Âliyye. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1995.
Vassâf, Osmanzâde Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ-i Ebrâr. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2006.
Yücel, Ahmet. “Hadislerin Yazılı Rivayeti ve İmlâ Geleneği”, Anadolu’da Hadis Geleneği ve Dârü’l-Hadisler, ed. Muhittin Düzenli (Samsun: 2011), 37-48.
Zehebî. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnavut. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1413.
Telif Hakkı (c) 2026 Dr. Mehmet Turan (Yazar)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Araştırma Makalesi
- Gönderildi Mart 31, 2026
- Kabul Edildi Temmuz 7, 2026
- Yayınlanmış Ekim 15, 2026
- Sayı Sayı 17 (2026)
- Bölüm Araştırma Makalesi
