The Transformation of Labor and the New Political SubjectsIn the Work of Michael Hardt and Antonio Negri
Michael Hardt ve Antonio Negri’nin Çalışmalarında Emeğin Dönüşümü ve Siyasetin Yeni Özneleri
This study critically examines Hardt and Negri's theory of the “Multitude” in the context of the changing nature of labor, discussing the effects of transformations in the production organization of contemporary capitalism on class theory. Contrary to the class understanding based on material production in modern industrial society, contemporary capitalism has created a new regime of production in which non-material forms of labor, determined by cognitive, affective, and communicative processes, have gained prominence. This transformation limits the explanatory power of classical Marxist class categories and leads to the questioning of the proletariat's privileged position as a revolutionary subject. Hardt and Negri, focusing on the fragmented, multiple, and networked character of labor, argue that the new social subjectivity is composed of heterogeneous combinations. In this context, the “multitude” is defined as a pluralistic subject form that participates in common production processes but cannot be reduced to a singular class identity. The study first analyzes the characteristics of the structural transformation of labor; subsequently, the new faces of the class brought about by this transformation, in other words, new forms of class subjectivity, are evaluated within the framework of the theory of the multitude. The study demonstrates that Hardt and Negri’s political-ontological proposition offers a significant analytical framework for understanding the new dynamics of struggle generated by post-Fordist conditions of production. By addressing the relationship between labor, class transformation, and political subjectivity in a holistic manner, it also makes an important theoretical contribution to contemporary debates on class. The study adopts a qualitative research methodology and employs content analysis as its analytical technique. The findings indicate that the classical factory worker has limited explanatory capacity for contemporary relations of production, while the Multitude thesis provides a framework for rethinking class. However, the findings also suggest that the theory does not sufficiently explain how this heterogeneous political subject can be transformed into a common political will and sustained organizational capacity.
Bu çalışma, çağdaş kapitalizmin üretim örgütlenmesinde meydana gelen dönüşümlerin sınıf kuramı üzerindeki etkilerini tartışarak, Hardt ve Negri’nin Çokluk teorisini emeğin değişen niteliği bağlamında eleştirel biçimde incelemektedir. Modern sanayi toplumunun maddi üretime dayalı sınıf anlayışının aksine günümüz kapitalizmi, bilişsel, duygulanımsal ve iletişimsel süreçlerin belirleyici olduğu gayrı maddi emek biçimlerinin ağırlık kazandığı yeni bir üretim rejimi yaratmıştır. Bu dönüşüm, klasik Marxist sınıf kategorilerinin açıklayıcılığını sınırlandırmakta; proleteryanın ayrıcalıklı devrimci özne konumunun sorgulanmasına yol açmaktadır. Hardt ve Negri, emeğin parçalanmış, çoklu ve ağsal karakterini merkeze alarak, yeni toplumsal özneliğin heterojen bileşimlerden oluştuğunu ileri sürerler. Çokluk, bu bağlamda, ortak üretim süreçlerine katılan fakat tekil bir sınıf kimliğine indirgenemeyen çoğulcu bir özne formu olarak tanımlanır. Çalışmada, evvela emeğin yapısal dönüşümünün özellikleri analiz edilmekte; akabinde bu dönüşümün ortaya çıkardığı siyasetin yeni yüzleri diğer bir deyişle yeni sınıfsal öznelik biçimleri Çokluk kuramı çerçevesinde değerlendirilmektedir. Çalışma, Hardt ve Negri’nin siyasal-ontolojik önerisinin, post-Fordist üretim koşullarının yarattığı yeni mücadele dinamiklerini kavramada önemli bir açılım sunarken; emek, sınıfsal dönüşüm ve politik öznelik arasındaki ilişkiyi bütünlüklü biçimde ele alması cihetiyle çağdaş sınıf tartışmalarına dair ayrıca önemli bir kuramsal katkıda bulunmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenirken analiz tekniği olarak da içerik analizi tercih edilmiştir. Ulaşılan bulgular, klasik fabrika işçisinin çağdaş üretim ilişkilerini açıklamadaki sınırlarını ortaya koyarken, Çokluk tezinin sınıfı yeniden düşünmeye imkân verdiğini ancak bu heterojen politik öznenin ortak irade ve sürdürülebilir örgütlenmeye nasıl dönüşeceğini yeterince açıklayamadığını göstermektedir.
Agustin, Oscar Garcia. “From Global to Multi-Scalar Sovereignty: Intersectio-nal Political Community as Resistance”. Open Journal of Political Science 11 (2021), 193-214. https://doi.org/10.4236/ojps.2021.112013.
Aykutalp, Aykut - Çelik, Âdem. “Antonio Negri ve Michael Hardt Düşünce-sinde İmparatorluk, Çokluk ve Biopolitik Üretim Kavramları Üzerine”. Kaygı Dergisi 31 (2018), 404-430. https: //doi.org/10.20981/kaygi.480834.
Badiou, Alain. The Pornographic Age. ed. A. Bartelt - Justin Clement. London: Bloomsbury Academic, 2020.
Callinicos, Alex. “Toni Negri in Perspective”. International Socializm 2/92 (2001). Erişim 20 Mart 2026. https://www.marxists.org/history/etol/writers/callinicos/2001/xx/toninegri.htm.
Camfield, David. “The Multitude and the Kangaroo: A Critique of Hardt and Negri’s Theory of Immaterial Labour”. Historical Materialism 15/2 (2007), 21-52. https://doi.org/10.1163/156920607X192057.
Castells, Manuel. Ağ Toplumunun Yükselişi. çev. Ebru Kılıç. İstanbul: Bilgi Üni-versitesi Yayınları, 2005.
Çımrın, Fusun Kökalan. “Karşı Küreselleşme Hareketlerinin Kuramsal Tartış-malarına Bir Katkı: İmparatorluk ve Çokluk Kavramlarının Değerlendiril-mesi”. Küreselleşme Çağında Toplumsal Muhalefet: Yeni Toplumsal Hareketler. ed. Barış Çoban. İstanbul: Kalkedon Yayınları, 2009.
Çoban, Barış. “Yeni Toplumsal Hareketler, Sınıf Mücadelesi ve Ütopya”. Küre-selleşme Çağında Toplumsal Muhalefet: Yeni Toplumsal Hareketler. ed. Barış Çoban. 9-40. İstanbul: Kalkedon Yayınları, 2009.
Deleuze, Gilles. “Postscript on the Societies of Control”. October 59 (1992), 3-7.
Demirtaş, Mustafa. “Michael Hardt ve Antonio Negri: Yeni Bir Egemenlik Bi-çimi Olarak İmparatorluk ve Siyasetin Öznelerinin Yeniden Kavramsallaş-tırılması”. Journal of Global Studies Special, 73-87. https://izlik.org/JA46HC74PB.
Di Nardo, Pietro. “İmparatorluk Yoktur: Toni Negri’nin Düşüncelerinin bir Eleştirisi”. 2003. Erişim 25 Eylül 2026. URL: https://marksist.net/ceviriler/imparatorluk-yoktur.
Dowling, Emma vd. “Immaterial and Affective Labour: Explored”. Ephemera: Theory & Politics in Organization 7/1 (2007), 1-7.
Dyer-Witheford, Nick. “Autonomist Marxism and the Information Society”. Capital & Class 52 (1994), 85-115.
Emirgil, Burak Faik. “Yeni Kapitalizmde Emeği Sorunsallaştırmak: Emeğin Maddi-Olmayan Görünümleri”. Çalıma ve Toplum Dergisi 1 (2010), 221-238. https://izlik.org/JA79DA33GH.
Federici, Silvia. Caliban and the Witch: Women the Body Primitive Accumulation. New York: Autunomedia, 2004.
Federici, Silvia. “On Affective Labour”. Cognitive Capitalism, Education and Digi-tal Labor. ed. Michael Peters - Ergin Bulut. New York: International Aca-demic Publisher, 2011.
Fortunati, Leopoldina. “Immaterial Labor and Its Machinization”. Ephemera: Theory, Politics in Organization 7/1 (2007), 139-157.
Foucault, Michael. Özne ve İktidar. çev. Osman Akınhay - Işık Ergüden. İstan-bul: Ayrıntı Yayınları, 2016.
Foucault, Michael. The Birth of Biopolitics. ed. Arnold Davidson. çev. Burchell. New York: Palgrave Macmillan, 2008.
Gakis, Dimitris. “Reification and Immaterial Production”. Philosophy & Social Criticism 46/6 (2020), 65-84. https://doi.org/10.1177/0191453719829188.
Gill, Rosalind - Pratt, Andy. “In the Social Factory: Immaterial Labour, Precari-ousness and Cultural Work”. Theory, Culture & Society 25/7-8 (2008), 1-30.
Hardt, Michael - Negri, Antonio. Çokluk. çev. Barış Yıldırım. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2011a.
Hardt, Michael - Negri, Antonio. “Empire, Twenty Years On”. New Left Review 120 (2019a), 67-92.
Hardt, Michael - Negri, Antonio. İmparatorluk. çev. Abdullah Yılmaz. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001.
Hardt, Michael - Negri, Antonio. Meclis. çev. Akın Emre Pilgir. İstanbul: Ayrın-tı Yayınları, 2019b.
Hardt, Michael - Negri, Antonio. Ortak Zenginlik. çev. Barış Yıldırım. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2011b.
Harvey, David. Postmodernliğin Durumu. çev. Sungur Savran. İstanbul: Metis Yayınları, 1996.
Haug, Wolfgang Fritz. “Immaterial Labour”. çev. Joseph Fracchia. Historical Materialism 17/1 (2009), 177-185.
Hermida, Carlos. “Toni Negri y el nuevo revisionismo marxista”. Cuba siglo XXI. 2004. Erişim 10 Ağustos 2026. https://www.nodo50.org/cubasigloXXI/taller/hermida1_300904.htm.
Jarrett, Kylie. Feminism, Labour and Digital Media: The Digital Houswife. London: Routledge, 2015.
Jarrett, Kylie. “The Relevance of ‘Women’s Work’: Social Reproduction and Immaterial Labour in Digital Media”. Television and New Media 15/1 (2014), 14-29.
Jeon, Heesang. “Cognitive Capitalism or Cognition in Capitalism? A Critique of Cognitive Capitalism Theory”. Spectrum: Journal of Global Studies 2/1 (2010), 89-116.
Kayın, Mehmet. “Gayri Maddi Emeğin Görünümleri: ‘Freelance Tasarımcılar’”. ARTS: Artuklu Sanat ve Beşeri Bilimler Dergisi 1 (2019), 42-59.
Keucheyan, Razmig. Hemisferio izquierdo. Un mapa de los nuevos pensamientos críticos. Madrid: Siglo XXI, 2013.
Koşar, Arif. “Hardt ve Negri’nin Maddi Olmayan Emek Teorisi: Eleştirel Bir Bakış”. Praksis 46 (2018), 203-224.
Laclau, Ernesto. “Can Immanence Explain Social Struggles?” Empire’s New Clothes: Reading Hardt and Negri. ed. Paul Passavant - Jodi Dean. 21-30. London: Routledge, 2004. https://doi.org/10.1353/dia.2004.0008.
Laclau, Ernesto - Mouffe, Chantal. “Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Doğru”. çev. Ahmet Kardam. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.
Lazzarato, Maurizio. “Immaterial Labor”. Radical Thought in Italy: a Potential Politics. ed. Paolo Virno - Michael Hardt. 133-137. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1996.
Lyotard, Jean François. Postmodern Durum. çev. İsmet Birkan. Ankara: BilgeSu Yayınları, 2013.
Marx, Karl. 1844 El Yazmaları: Ekonomi Politik ve Felsefe. çev. Kenan Somer. An-kara: Sol Yayınları, 1976.
Marx, Karl. Artı Değer Teorileri Birinci Kitap. Ankara: Sol Yayınları, 1998.
Marx, Karl. Grundrisse: Ekonomi Politiğin Eleştirisi İçin Ön Çalışma. çev. Sevan Nişanyan. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
Marx, Karl - Engels, Friedrich. Komünist Manifesto. çev. Nail Satılgan - Tektaş Ağaoğlu. İstanbul: Yordam Kitap, 2015.
Morini, Cristina. “The Feminisation of Labour in Cognitive Capitalism”. Femi-nist Review 87 (2007), 40-59.
Negri, Antonio. İmparatorluktaki Hareketler. çev. Kemal Atakay. İstanbul: Oto-nom Yayınları, 2005.
Neuman, Lawrence. Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Appro-aches. USA: Pearson Education Limited, 2014.
Önal, Nevzat Evrim. “Marx’ın Üretken ve Üretken Olmayan Emek Ayrımının Beyaz Yakalı Emeğin Kategorileştirilmesinde Önemi”. Emek Araştırma Dergisi (GEAD) 10/15 (2019), 133-148.
Özgün, Aras. “Kılçıksız Emek Yağsız Sermaye: Gayrı-maddi Emek Tartışma-sı”. Birikim Dergisi 217 (2007), 31-45.
Özmakas, Utku. “İnsan Sermayesinin Kaynağı: Maddi Olmayan Emek”. Top-lum ve Bilim Dergisi 135 (2015), 8-25.
Özsel, Doğancan. “Radikal Demokrasi: Temelsiz ve Paradoksal Bir Vaad”. Gü-nümüzde Yeni Siyasal Yaklaşımlar. ed. Onur İnce. Doğu-Batı Yayınları, 2010.
Pelias, Michael. “The Many are Called: Reflections on Multitude: War and Democracy in the Age of Empire”. Situations: Project of the Radical Imagina-tion 1/1 (2005), 111-120.
Rodríguez, Cruz. “El mito de la multitud”. Hallazgos 10/20 (2013), 193-216.
Savul, Güven. “Gayrı Maddi Emeğin Üretkenleşmesi: ‘Talihsizliğin’ Görünüm-leri”. Çalıma ve Toplum Dergisi 1 (2015), 293-322. https://izlik.org/JA85UE64GF.
Shapiro, Kam. “The Myth of the Multitude”. The Empire’s New Clothes: Reading Hardt and Negri. ed. Jodi Dean - Paul Passavant. 291-317. Routledge, 2003.
Sherman, Steven - Trichur, Ganesh. “Empire and its Multitude: A Review Es-say”. Journal of World-Systems Research 10/3 (2004), 817-834.
Sustam, Engin. “Küresel Kapitalizm Çağında Yeni Sosyal Hareketleri Okumak: Küresel Travma, Kriz Toplumu ve Favelas’lar!” Küreselleşme Çağında Top-lumsal Muhalefet: Yeni Toplumsal Hareketler. ed. Barış Çoban. 91-147. İstan-bul: Kalkedon Yayınları, 2009.
Tavşancıl, Ezel - Aslan, Esra. İçerik Analizi ve Uygulama Örnekleri. İstanbul: Ep-silon Yayınevi, 2001.
Tilly, Charles - Tarrow, Sidney. Contentious Politics. Oxford: Oxford University Press., Second., 2015.
Trott, Ben. “Immaterial Labour and World Order: An Evaluation of a Thesis”. Ephemera: Theory & Politics in Organization 7/1 (2007), 203-232.
Uca, Onur. “What Hardt and Negri’s Understanding of Labour, is Impractical in the Field Studies on the Social Class Phenomenon?” COMU International Journal of Social Sciences 2/3 (2017), 57-66.
Weeks, Kathi. The Problem With Work: Feminism, Marxism, Antiwork Politics and Postwork Imaginaries. London: Duke University press, 2011.
Wood, Ellen Meiksins. Empire of Capital. New York: Verso, 2003.
Žižek, Slavoj. Bedensiz Organlar. çev. Umut Yener Kara. İstanbul: Monokl Ya-yınları, 2015.
Telif Hakkı (c) 2026 Dr. Abdulbaki Kınsün (Yazar)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Araştırma Makalesi
- Gönderildi Nisan 15, 2026
- Kabul Edildi Ekim 9, 2026
- Yayınlanmış Ekim 15, 2026
- Sayı Sayı 17 (2026)
- Bölüm Araştırma Makalesi
