An Early Work on the Narrators of al-Bukhārī: al-Kalābādhī’s Rijāl Ṣaḥīḥ al-Bukhārī and Classification Problems in the Existing Edition in Light of the Manuscript Copies
Buhârî Ricâline Dair Erken Dönem Bir Eser: Kelâbâzî’nin Ricâlü Sahîhi’l-Buhârî’si ve Yazma Nüshalar Işığında Mevcut Neşirdeki Tasnif Problemleri
Born in a neighborhood called Kalābādh in Bukhara, one of the famous cities of the region known as Transoxiana (Mā warāʾ al-nahr), Abū Naṣr Aḥmad b. Muḥammad b. al-Ḥusayn al-Bukhārī al-Kalābādhī (d. 398/1008) was a hadith memorizer (ḥāfiẓ) who made significant contributions to the development of hadith scholarship in the region through the renowned scholars he studied under and the important hadith scholars (muḥaddiths) he trained. Having undertaken scholarly journeys to Baghdad as well as many cities in Khurasan, al-Kalābādhī served as a teacher to numerous prominent hadith scholars, such as al-Dāraquṭnī (d. 385/995), al-Ḥākim al-Naysābūrī (d. 405/1014), and Jaʿfar b. Muḥammad al-Mustaghfirī (d. 432/1041). Described in history and biographical dictionary (ṭabaqāt) books as “the muhaddith who knew the most hadith in Transoxiana” for his era, al-Kalābādhī possessed extensive knowledge, particularly regarding the narrations of the famous muhaddith al-Bukhārī, and earned the appreciation of many scholars. His work, written to introduce the narrators (ruwāt) included in al-Bukhārī's Ṣaḥīḥ, is considered one of the pioneering works in its field. It continued to attract interest in subsequent centuries and was taught in different geographies even centuries later. Al-Kalābādhī's work on narrator biographies (ʿilm al-rijāl) has drawn attention for both its classification system and the information it provides; consequently, al-Kalābādhī has been cited in every field requiring biographical information. This study aims to provide a detailed examination of al-Kalābādhī’s work on the narrators of al-Bukhārī and to draw attention to its distinctive classification, which, through the specific categories it introduces, differs from that of many other ṭabaqāt works. In pursuit of this aim, an examination of the printed edition revealed several errors in its classification. To clarify the structure of the work, the manuscript copies held in Türkiye were compared with the printed edition, and the classification errors identified in the printed edition were highlighted. Furthermore, al-Kalābādhī's compilation methodology and the primary frameworks within which he examined the narrators will be demonstrated through sample biographies. As a result of the study, it is concluded that the work of an author who lived in the Transoxiana region during the 4th/10th century (the post-Kutub al-Sittah period) serves as a primary reference source by virtue of its characteristics. It is understood that the biographical information provided by al-Kalābādhī was utilized as a reference by many famous hadith scholars across various geographies, thereby emphasizing the importance of the said region in terms of hadith scholarship
Mâverâünnehir olarak adlandırılan bölgenin meşhur şehirlerinden biri olan Buhârâ’nın Kelâbâz denilen bir semtinde dünyaya gelen Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed b. el-Hüseyn el-Buhârî el-Kelâbâzî (ö. 398/1008) ders aldığı meşhur âlimler ve yetiştirdiği önemli muhaddislerle bölgenin hadis ilmi açısından gelişmesine büyük katkı sunmuş bir hadis hâfızıdır. Horasan’daki pek çok şehir ile birlikte Bağdat’a da ilim yolculuğu yapan Kelâbâzî, Dârekutnî (ö. 385/995), Hâkim en-Nîsâbûrî (ö. 405/1014) ve Ca‘fer b. Muhammed el-Müstağfirî (ö. 432/1041) gibi tanınmış pek çok muhaddise hocalık yapmıştır. Tarih ve tabakât kitaplarında kendi asrı için “Maverâünnehir’in en çok hadis bilen muhaddisi” olarak tavsif edilen Kelâbâzî, özellikle meşhur muhaddis Buhârî’nin rivâyetleri hakkında geniş bilgiye sahip olup pek çok âlimin takdirini kazanmıştır. Buhârî’nin Sahîh’inde yer verdiği râvîleri tanıtmak üzere kaleme aldığı eseri, kendi alanında öncü eserlerden kabul edilmiş, sonraki zamanlarda da ilgi görerek asırlar sonra farklı coğrafyalarda dahi okutulmuştur. Kelâbâzî’nin ricâle dair eseri gerek tasnifi gerek verdiği bilgilerle dikkat çekmiş, biyografik bilgiye ihtiyaç duyulan her alanda Kelâbâzî’den atıf yapılmıştır. Bu çalışma Kelâbâzî’nin Buhârî ricâline dair kaleme aldığı bu önemli eseri ayrıntılı şekilde incelemeyi, açtığı özel başlıklarla pek çok tabakât kitabından daha farklı bir tasnife sahip olan eseri dikkatlere sunmayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda eserin matbu nüshası incelenirken tasnifte bazı hataların olduğu görülmüş ve tasnifin daha iyi anlaşılabilmesi adına kitabın Türkiye’deki yazma nüshaları ile matbu nüsha mukayese edilerek matbu halinde görülen tasnif hatalarına işaret edilmiştir. Ayrıca Kelâbâzî’nin eserini telif metodu, râvileri hangi belli başlı noktalar çerçevesinde incelediği örnek biyografiler üzerinden ortaya konmuştur. Çalışma sonucunda Kütüb-i Sitte sonrası Mâverâünnehir bölgesinde 4/10. asırda yaşamış bir müellifin eserinin sahip olduğu özellikler itibariyle kaynak bir eser olduğu, Kelâbâzî’nin verdiği biyografik bilgilerin, farklı coğrafyalarda ve pek çok meşhur muhaddis tarafından referans kaynağı olarak kullanıldığı anlaşılmış ve söz konusu bölgenin hadis ilmi açısından önemi vurgulanmıştır.
Aktano, Nursadyk. Karahanlılar Döneminde Hadis: Hicri IV-VI. Asırlar. İs-tanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
Asar, Muhammet Ali. “Ricâlü Sahîhi’l-Buhârî Eseri Bağlamında Ebû Nasr Ah-med el-Kelâbâzî’nin Hadis İlmindeki Yeri”. İhya Uluslararası İslam Araştır-maları Dergisi 12/1 (2026).
Aydın, Nevzat. “İbnü’l Kayserânî el-Makdisî’nin ‘Tezkiratu’l-mevzû‘ât’ Adlı Eserindeki Ricâl Tenkit Metodu”. Ekev Akademi Dergisi 20/66 (Bahar 2016).
Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef b. Sa‘d et-Tücîbî. et-Taʿdîl ve’t-tecrîh li-men harrece lehü’l-Buhârî fi’l-Câmiʿi’s-sahîh. thk. Ali İbrahim Mustafa. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-arifin esmaü’l-müellifin ve asarü’l-musannifin. İstanbul: Mektebetü’l-İslamiyye, Tıbkı basım., 1951.
Bedreddin el-Aynî, Ebû Muhammed Mahmûd b. Ahmed b. Musa el-Hanefi. Umdetü’l-kârî şerhi Sâhihi’l-Buhârî. Dâru’l-fikr, ts.
Buhârî, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmail b. İbrahim. Sahîhu’l-Buhârî. Riyad: Dâru’s-Selâm, 1999.
Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Edebiyatı. İstanbul: İFAV, 2009.
Hamevî, Şihâbüddîn Yâkût b. Abdullah. Mu‘cemü’l-Büldân. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali b. Muhammed b. Ahmed. Takrîbü’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Suriye: Dârü’r-Reşîd, 1986.
İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali b. Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’t-Tehzîb. Hindistan: Matbaatü Dâireti’l-Me‘ârifi’n-Nizâmiyye, 1326.
İbn Havkal, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ali. Sûretü’l-Arz. Beyrut: Dâru Mekte-beti’l-Hayât, 1992.
İbn Nukta, Ebû Bekr Muhammed b. Abdilganî b. Ebî Bekr b. Şücâ‘ el-Bağdâdî. et-Takyîd li-maʿrifeti ruvâti’s-sünen ve’l-mesânîd. thk. Ebû İdris Şerif b. Salih et-Teşâdî. Beyrut: Darü’n-nevâdîr, 2014.
İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. thk. Abdülkadir Arnaût-Mahmud Arnaût. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1992.
İşbilî, Ebû Bekr Muhammed b. Hayr. Fehrese. thk. Muhammed Fuat Mansur. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
Kandemir, Mehmet Yaşar. “İbn Hacer el-Askalânî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 19: 524. İstanbul: TDV yayınları, 1999.
Kandemir, Mehmet Yaşar. “İbnü’l-Kayserânî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 21: 109-111. İstanbul: TDV yayınları, 2000.
Kandemir, Mehmet Yaşar. “Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman”. TDV İslâm Ansik-lopedisi. 30: 221. Ankara: TDV yayınları, 2020.
Karapınar, Fikret. Ebû Bekr Muhammed b. İshâk el-Kelâbâzî (v. 380/990)’nin Miftâhu Maâni’l-Ahbâr Adlı Eserinin İlk 80 Varağının Tahkîk ve Tahrîci. Kon-ya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999.
Kelâbâzî, Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed b. el-Hüseyin. Ricâlü Sahîhi’l-Buhârî. thk. Abdullah el-Leysî. Beyrut: Dârü’l-ma’rife, 1987.
Kelâbâzî, Ebü’n-Nasr Ahmed b. Muhammed. el-Hidâye ve’l-irşâd fî ma‘rifeti eh-li’s-sika ve’s-sedâd. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yusuf Ağa, 85. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/358272
Kelâbâzî, Ebü’n-Nasr Ahmed b. Muhammed. Esmâ’u’r-ricâli’s-Sahîh li’l-Buhârî. İstanbul: Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Sultan III. Ahmed Kitaplığı, 2889. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/553953
Kelâbâzî, Ebü’n-Nasr Ahmed b. Muhammed. Esmâ’ü ricâli’l-Buhârî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Darulmesnevi, 65-001. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/233132
Kelâbâzî, Ebü’n-Nasr Ahmed b. Muhammed. Esmâ’ü’r-ricâl li’s-Sahîhi’l-Buhârî. Kastamonu: Kastamonu Yazma Eser Kütüphanesi, Kastamonu Halk Kü-tüphanesi, 783. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/461638
Kelâbâzî, Ebü’n-Nasr Ahmed b. Muhammed. Esmâʾü ricâli’l-Buhârî. Bursa: Bur-sa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 708. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/36974
Makdisî, Ebû Abdullah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Ahsenü’t-tekâsîm fî ma‘rifeti’l-ekâlîm. thk. Muhammed Emin ed-Dannâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman b. Yûsuf. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
Özgüdenli, Osman Gazi. “Mâverâünnehir”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28:178. Ankara: TDV yayınları, 2003.
Polat, Salahattin. “Kelâbâzî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25:191. Ankara: TDV yayınları, 2022.
Sarı, Dursun. Maveraünnehir Bölgesinde Hadis Çalışmaları (Hicri İlk Üç Asır). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
Sem’anî, Ebû Sa’d Abdülkerim b. Muhammed b. Mansur el-Mervezî. el-Ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahya el-Mu’âlimî el-Yemânî vd. 13 Cilt. Hay-darâbâd: Meclisü Dâʾireti’l-Meʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1962.
Yamanus, Ayşe Nur. “Mâverâünnehirli Muhaddis Heysem b. Küleyb eş-Şâşî ve el-Müsned Adlı Eserinin Hadis Tarihindeki Yayılımı”. HADITH (Ulus-lararası Hadis Araştırmaları Dergisi) 12 (2024).
Yıldırım, Selahattin. İbnü’l-Kayserânî el-Makdisî (ö. 507/1113) ve Hadisçiliği. Kon-ya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.
Yıldırım, Selahattin. “İbnü’l-Kayserânî ve Tezkiratü’l-Huffâz Adlı Eseri”. İnönü Üniversitesi İ1ahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (Bahar 2013).
Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. Siyeru aʻlâmi’n-nübelâ. thk. Şu‘ayb el-Arnaût vdğr. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhir ve’l-a‘lâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmûrî. 53 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1996.
Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. Tezkiretü’l-huffâz. thk. Zekeriyya Ümeyrât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayreddin b. Mahmud. el-A‘lâm kâmusü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ’ mine’l-Arabi’l-müsta‘ribîn ve’l-müsteşrikîn. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyin, 2002.
Telif Hakkı (c) 2026 Dr. Nagihan Emiroğlu (Yazar)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Araştırma Makalesi
- Gönderildi Nisan 19, 2026
- Kabul Edildi Eylül 3, 2026
- Yayınlanmış Ekim 15, 2026
- Sayı Sayı 17 (2026)
- Bölüm Araştırma Makalesi
