Logic and The Muʿtazıla: Crıtıques Of Arıstotelian Logic From The Early To The Late Period
Mantık ve Muʿtezile: Erken Dönemden Geç Döneme Aristoteles Mantığına Yönelik Eleştiriler
This study examines the historical development of the relationship between the Muʿtazilī school of kalām and Aristotelian logic, as well as the critiques of logic developed within this intellectual tradition. Contrary to prevailing approaches in the literature, which portray the Muʿtazila either as having embraced Aristotelian logic or as having rejected it outright, this study aims to demonstrate that the Muʿtazila’s relationship with Aristotelian logic changed over time, giving rise to distinct Muʿtazilī approaches in different historical periods. Within this framework, both the nature of the critiques directed against logic and the forms of engagement with it are examined through the early, classical, and later phases of Muʿtazilī thought. Previous scholarship has usually discussed the Muʿtazila’s approach to logic through a limited number of scholars and texts. By contrast, this article examines the works and ideas of Nāshīʾ al-Akbar, Ḥasan b. Mūsā al-Nawbakhtī, Abū al-Qāsim al-Balkhī, and Abū Saʿīd al-Sīrāfī from the early period; Ibn Mattawayh and Abū Rashīd al-Nīsābūrī, representatives of the Bahshamiyya, from the classical period; and Abū al-Ḥusayn al-Baṣrī, Ibn al-Malāḥimī, Sāʿid b. Aḥmad al-ʿUjālī, and Ibn Abī al-Ḥadīd, representatives of the Ḥusayniyya, from the later period. The study employs content analysis together with historical-critical and comparative methods. The findings demonstrate that, with a few exceptions, early and classical Muʿtazilī scholars adopted a critical stance toward Aristotelian logic. Their critiques were not motivated solely by theological or metaphysical concerns; rather, they rested on epistemological grounds revolving around such issues as the universality and culture-specific character of logic, the relationship between language and logic, the form and matter of syllogism, the circularity of syllogistic reasoning, the epistemic value of universal premises, and the applicability of syllogistic reasoning to metaphysical questions. By contrast, in the later period, Muʿtazilī scholars developed a closer engagement with logic and began to integrate it into their own intellectual systems as a legitimate instrument of kalām-based istidlāl. Nevertheless, the Muʿtazila did not entirely abandon their criticisms of logic and maintained reservations about its use on certain issues on the basis of their kalām commitments.
Bu çalışma, Muʿtezile kelâm ekolünün Aristoteles mantığıyla kurduğu ilişkinin tarihsel seyrini ve bu geleneğin mantığa yönelik geliştirdiği eleştirileri ele almaktadır. Literatürde Muʿtezile’nin Aristoteles mantığını benimsediği veya bütünüyle reddettiği yönündeki yaklaşımların aksine, bu çalışma söz konusu ilişkinin tarihsel süreç içerisinde değişim gösterdiğini ve bu doğrultuda farklı dönemlerde birbirinden ayrışan Muʿtezilî yaklaşımların şekillendiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede mantığa getirilen eleştirilerin mahiyeti ile mantıkla kurulan ilişkinin biçimleri, Muʿtezilî düşüncenin erken, klasik ve geç dönemleri esas alınarak incelenmiştir. Mevcut çalışmalarda Muʿtezile’nin mantığa yaklaşımı çoğunlukla sınırlı sayıdaki isim ve metin üzerinden değerlendirilmiştir. Bu makalede ise erken dönemden Nâşî el-Ekber, Hasan b. Mûsâ en-Nevbahtî, Ebü’l-Kâsım el-Belhî ve Ebû Saîd es-Sîrâfî; klasik dönemden İbn Metteveyh ve Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî gibi Behşemî âlimler; geç dönemden ise Ebü’l-Hüseyin el-Basrî, İbnü’l-Melâhimî, Sâʿid b. Ahmed el-ʿUcâlî ve İbn Ebi’l-Hadîd gibi Hüseyniyye ekolüne mensup âlimler ve eserleri merkeze alınmıştır. Araştırmada içerik analizi tekniği ile tarihsel-eleştirel ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri kullanılmıştır. İnceleme sonucunda, erken ve klasik dönem Muʿtezilî âlimlerin bazı istisnalar dışında Aristoteles mantığına karşı eleştirel bir tutum sergiledikleri görülmüştür. Bu iki evredeki eleştirilerin yalnızca teolojik veya metafizik kaygılardan kaynaklanmadığı; mantığın evrenselliği ve yerelliği, dil-mantık ilişkisi, kıyasın formu ve maddesi, kıyasın döngüselliği, tümel öncüllerin bilgi değeri ve kıyasın metafizik meselelere uygulanabilirliği gibi çeşitli sorunlar etrafında epistemolojik temellere dayandığı tespit edilmiştir. Buna karşılık geç dönemde Muʿtezilî âlimlerin mantıkla daha yakın bir ilişki kurdukları ve onu kelâmî istidlâlin meşru araçlarından biri olarak kendi sistemlerine entegre etmeye başladıkları görülmüştür. Bununla birlikte Muʿtezile, mantığa yönelik eleştirilerini bütünüyle terk etmemiş ve bazı kelâmî hassasiyetler doğrultusunda birtakım meselelerde mantığa rezerv koymuştur.
Allâme el-Hillî. Menâhicü’l-Yakin fî usûli’d-dîn. thk. M. Rızâ el-Ensârî. Kum: el-Matbaatü Yârân, 1416.
Âmirî, Ebü’l-Hasan el-. el-İrşâd li-tashîhi’l-iʿtikâd. British Library, Or. 9840.
Âmirî, Ebü’l-Hasan el-. el-İʿlâm bi-menâkıbi’l-İslâm. thk. Ahmed Abdülhamid Gurab. Riyad: Darü’l-Asale li’s-Sekâfe, 1988.
Ansari, Hassan. “Medhalî ber Münâsebât-ı Miyân-ı Mütekellimân ve Feyle-sûfân der Temeddün-i İslâmî”. Kateban. 23 Aralık 2008. Erişim 10 Haziran 2026. https://ansari.kateban.com/post/1501
Ansari, Hassan - Schmidtke, Sabine. “Muʿtazilism in Rayy and Astarābād: Abū l-Faḍl al-ʿAbbās b. Šarwīn”. Studies in Medieval Islamic Intellectual Traditi-ons. Resources in Arabic and Islamic Studies, number 7. Atlanta, Georgia: Lockwood Press, 2017.
Arıkaner, Yusuf. Abdülkâhir el-Bağdâdî’de Kelâm–Mantık İlişkisi. İstanbul Üniver-sitesi: Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
Arıkaner, Yusuf - Şimşek, Özkan. “Ebü’l-Hasan el-Âmirî’nin Mesâʾilü’r-Rey Adlı Eseri: Tahkik ve İnceleme”. Nazariyat 12/1 (15 Nisan 2026), 1-53.
Bağdâdî, Abdülkâhir el-. İyâru’n-nazar fî ilmi’l-cedel. ed. Ahmed Muhammed Arrûbî. Kuveyt: Esfâr, 2019.
Basrî, Ebü’l-Hüseyin el-. Tasaffuhü’l-edille. ed. Wilferd Madelung, Sabine Sch-midtke. Wiesbaden: Harrassowitz, 2006.
Bekrî, Ali b. Muhammed b. Ahmed el-. Kevkebü’l-vehhâc fî keşfi esrâri’l-Minhâc. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 1257.
Bergé, Marc. “Epître sur les sciences (Risāla fī l-ʿulūm) d’Abū Ḥayyān at-Tawḥīdī (310/922 (?) - 414/1023)”. Bulletin d’études Orientales 18 (1963).
Câbirî, Muhammed Âbid el-. Arap Aklının Oluşumu. İstanbul: Mana Yayınları, 2019.
Câbirî, Muhammed Âbid el-. Arap-İslam Kültürünün Akıl Yapısı. İstanbul: Kita-bevi, 3. Basım, 2001.
Câhız, el-. el-Beyân ve’t-Tebyîn. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, 1423.
Câhız, el-. “Sınâ‘atü’l-Kelâm”. Resâilü’l-Câhız. thk. Muhammed Bâsil Uyûnüssûd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.
Çapak, İbrahim - Kuşlu, Harun. “Mâtürîdî ve Mantık Literatürü”. Mâtürîdî’nin Düşünce Dünyası. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2011.
Çıkar, Mehmet Şirin. Nahivciler ile Mantıkçılar Arasındaki Tartışmalar. İstanbul: İsam Yayınları, 2009.
Delen, Halil İbrahim. “Bağdat Felsefe Okulunun Son Temsilcisi İbnü’s-Semh ve Etkileşim Ağı”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 18 (30 Haziran 2024), 393-414.
Durusoy, Ali. “Mâtürîdî Kelamcıların Mantığa Yaklaşımı”. İslam Mantık Tarihi Araştırmaları III. İstanbul: İfav, 2025.
Durusoy, Ali - Güler, Aliye. “Vâv’ın Hikayesi”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (2015), 7-30.
[Ebû Cafer İbn Mezdek]. Şerhu’t-Tezkire fî ahkâmi’l cevâhir ve’l-araz. Tahran: Mü-essese-yi Pejuheş Hikmet ve Felsefe-yi İran, 2006.
El-Rouayheb, Khaled. “Kelâm ve Mantık”. çev. Orhan Şener Koloğlu. Başlangıç-tan Günümüze İslam Kelamı. ed. Sabine Schmidtke. İstanbul: Klasik Yayın-ları, 2020.
Ess, Josef van. “The Logical Structure of Islamic Theology”. Kleine Schriften by Josef van Ess. ed. Hinrich Biesterfeldt. 238-271. Leiden Boston: Brill, 2018.
Ess, Josef van. Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra. Leiden: Brill, 2017.
Gazzâlî, Ebû Hâmid el-. el-Münkız mine’d-dalâl. çev. Abdurrezzak Tek. Bursa: Emin Yayınları, 2019.
Hallaq, Wael B. Ibn Taymiyya Against the Greek Logicians. Oxford: Oxford Uni-versity Press, 1993.
Hamevî, Yâkût el-. Mu’cemu’l-Udebâ. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
Hasırcı, Nazım. İbn Teymiyye’nin Mantık Eleştirisi. İstanbul: Araştırma Yayınla-rı, 2010.
İbn Ebi’l-Hadîd. Şerhu’l-Âyâti’l-Beyyinat. thk. Muhtâr Celbî. Dâru Sadır, 1996.
İbn Ebi’l-Hadîd. Şerhu’l-Urcûzeti fi’l-mantık. thk. Yusuf Arıkaner - Özkan Şim-şek. Beyrut: Dâru Nokta, 2023.
İbn Haldûn. Mukaddime. thk. Mustafa Şeyh Mustafa. Şam: Müessesetu’r-Risâle Naşirun, 2016.
İbn Hazm, Ebû Muhammed. et-Takrib li-haddi’l-mantık. çev. İbrahim Çapak - Yusuf Arıkaner. İstanbul: TYEKB, 2018.
İbn Kayyim el-Cevziyye. Miftâhu dâri’s-saʿâde. thk. Abdurrahman b. Hasan b. Kâid. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 2019.
İbn Metteveyh. Kitâbü’l-Mecmûi’ fi’l-Muhît bi’t-teklîf. thk. Houben Jean Joseph. Beyrut: el-Matbaatü’l-Kâtûlikiyye, 1965.
İbn Metteveyh. Kitâbü’t-Tezkire fî ahkâmi’l-cevâhir ve’l-arâz. ed. Daniel Gimaret. Kahire: el-Ma’hedü’l-Fransî li’l-âsâri’ş-şarkıyye, 2009.
İbn Teymiyye. er-Redd ale’l-Mantıkıyyîn. thk. Abdüssamed Şerefeddin Kütübî. Beyrut: Müessesetu’r-Reyyân, 2017.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. el-Muntazam fî tarihi’l-müluk ve’l-ümem. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.
İbnü’l-Kıftî, Cemâlüddin. İhbârü’l-ulemâ bi-ahbâri’l-hukemâ. thk. İbrâhim Şem-süddin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
İbnü’l-Melâhimî. Kitâbü’l-Fâʾik fî usûli’d-dîn. thk. Madelung, Wilferd, Martin McDermott. Tahran: Iranian Institute of Philosophy - Institüte of Islamic Studies, 2007.
İbnü’l-Melâhimî. Kitâbü’l-Muʿtemed fî usûli’d-dîn. thk. Wilferd Madelung. Tah-ran: Mirâs-i Mektûb, 2012.
İbnü’l-Melâhimî. Tuhfetü’l-mütekellimîn fi’r-redd ʿale’l-felâsife. ed. Hassan Ansari, Wilferd Madelung. Tahran: Iranian Institute of Philosophy – Institute of Islamic Studies Freie University of Berlin, 2008.
İbnü’l-Murtazâ, el-Mehdî-Lidînillâh. el-Münye ve’l-emel fi şerhi’l-Milel ve’n-Nihal. thk. Muhammed Cevâd Meşkûr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
İbnü’l-Murtazâ, el-Mehdî-Lidînillâh. el-Münye ve’l-emel fi şerhi’l-Milel ve’n-Nihal. San’a: el-Câmiü’l-Kebîr, El-Mektebetü’l-Garbiyye, 747.
İbnü’s-Salâh, Takıyyüddîn. Fetâvâ İbnü’s-Salâh. thk. Muvaffak b. Abdullah b. Abdülkâdir. Beyrut: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem-Âlemü’Kütüb, 1407.
İmâmü’l-Hâdî, İzzüddîn b. Hasen b. el-Müeyyid. el-Mi’râc ilâ keşfî esrâri’l-Minhâc. thk. Abdurrahman b. Hüseyin Şâyim el-Müeyyidî. San’a: Mekte-betü Ehl-i Beyt, 1435.
İzmirli, İsmail Hakkı. “Ebû Bekir Bakıllâni”. Darülfünun İlahiyat Fakültesi Mec-muası II/5-6 (1927), 137-172.
İzmirli, İsmail Hakkı. Yeni İlmi Kelam. Ankara: Ankara Okulu, 2013.
Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl: el-Fıraku Gayru’l-İslâmiyye. thk. Mahmûd Muhammed Kâsım. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye, ts.
Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl: el-Lütuf. thk. Ebü’l-Alâ Afîfî. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye, 1962.
Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl: en-Nazar ve’l-maârif. thk. İbrahim Medkûr. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye, 1963.
Kâdî Abdülcebbâr. “Fadlü’l-iʿtizâl ve Tabakātü’l-Muʿtezile”. thk. Fuâd Seyyid-Eymen Fuâd Seyyid. Beyrut: el-Ma’hedü’l-Almani li’l-Ebhasi’ş-Şarkiyye-Dâru’l-Fârâbî, 2017.
Kâdî Abdülcebbâr. Tesbîtu Delâili’n-Nübüvve: Mucizelerle Hz. Peygamber’in Haya-tı. ed. Hüseyin Hansu. çev. M. Şerif Eroğlu, Ömer Aydın. İstanbul: TYEKB, 2017.
Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik. thk. Muhammed b. Şerîfe. Fas: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1983.
Koloğlu, Orhan Şener. Muʿtezile’nin Felsefe Eleştirisi: Harezmli Muʿtezilî İbnü’l-Melâhimî’nin Felsefeye Reddiyesi. Bursa: Emin Yayınları, 2010.
Kureşî, Yahya b. Hasan el-. Minhâcü’l-müttakîn fî ilmî kelâm. thk. Abdurrahman b. Hüseyin Şâyim el-Müeyyidî. San’a: Mektebetü Ehl-i Beyt, 1435.
Kuşlu, Harun. “Ebû Bişr Mettâ’dan İbn Sînâ’ya Mantığın Konusu: Söz ve Lafız-lar mı Yoksa İkinci Makul Anlamlar mı?” İslâm Araştırmaları Dergisi, 1-28.
Mahdi, Muhsin. “Language and Logic in Classical Islam”. Logic in Classical Is-lamic Culture. ed. G. E. von Grunebaum. 51-83. Wiesbaden: Otto Harras-sowitz Verlag, 1970.
Margoliouth, D. S. “The Discussion between Abu Bishr Matta and Abu Sa‘id al-Sirafi on the Merits of Logic and Grammar”. Journal of the Royal Asiatic Society 37/1 (Ocak 1905), 79-129.
Mâtürîdî, Ebû Mansûr el-. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Beyrut: Dâru Sâdır, 2010.
Mukbilî, Salih b. Mehdi el-. el-ʿAlemü’ş-şâmih fî isâri’l-hak ale’l-âbâi ve’l-meşâyih. Beyrut: Dârü’l-Hadis, 1985.
Nedîm, Ebü’l-Ferec en-. el-Fihrist. thk. Muhammed Rızâ Tecdeddüd. Tahran: Müessese-i İntişârât-i Emîr Kebîr, 1971.
Neşşâr, Ali Sami en-. İslâm’da Felsefî Düşüncenin Doğuşu II. çev. Osman Tunç. İstanbul: İnsan Yayınları, 1999.
Neşşar, Ali Sami en-. Menâhicu’l-bahs ʿinde müfekkiri’l-İslâm. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-Arabiyye, 1984.
Nîsâbûrî, Ebû Reşîd en-. el-Mesâil fi’l-Hilâf beyne’l-Basriyyîn ve’l-Bağdâdiyyîn. ed. Rıdvân es-Seyyid, Main Ziyâde. Beyrut: Mahedü’l-İnmâi’l-Arabî, 1979.
Râzî, Fahreddin er-. Nihâyetü’l-ʿukûl fi dirâyeti’l-usûl. thk. Abdüllatif Said Fûde. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’z-Zehair, 2015.
Sekûnî, Ebû Ali es-. et-Temyîz limâ evde‘ahu’z-Zemahşerî mine’l- i‘tizâl fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz. thk. es-Seyyid Yusûf Ahmed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
Süyûtî, Celâlüddin es-. Cuhdü’l-karîha fî tecrîdi’n-Nasiha. Sayda-Lübnan: Mekte-betü’l-Asriyye, 2009.
Süyûtî, Celâlüddin es-. el-Hâvî li’l-fetâvî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2004.
Şehristânî, Ebu’l-Feth eş-. el-Milel ve’n-nihal. thk. Kisrâ Sâlih el-Alî. Beyrut: Mü-essesetu’r-Risâle Nâşirûn, 2010.
Şerefî, Ahmed b. Muhammed eş-. Şifâ’ü sudûri’n-nâs fî şerhi meʿânî’l-Esâs li-ʿakâʾidi’l-ekyâs (Şerhu’l-Esâsi’l-kebîr). Sa’de: Mektebetü Ehli’l-Beyt, 2021.
Şimşek, Özkan. “Felâsife’nin Kelâm Algısı ve Klasik Kelâm Yöntemine Eleştiri-leri”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (15 Aralık 2025), 88-120.
Şimşek, Özkan. Geç Dönem Muʿtezile Kelâmında Yöntem. İstanbul: İstanbul Üni-versitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
Tabâtabâî, Mustafa. el-Müfekkirûn el-Müslimûn fi Muvâceheti’l-Mantıki’l-Yûnânî. çev. Abdurrahim Melâzî el-Belûşî. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1990.
Tevhîdî, Ebû Hayyân et-. Ahlâkü’l-vezireyn. thk. Muhammed b. Tavit et-Tanci. Beyrut: Dâru Sâdır, 1992.
Tevhîdî, Ebû Hayyân et-. el-Hevâmil ve’ş-şevâmil. Windsor: Hindavî Foundation, 2019.
Tevhîdî, Ebû Hayyân et-. el-İmtâ ve’l-muânese. thk. Ahmed Emin. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1424.
Toktaş, Fatih. İslam Düşüncesinde Felsefe Eleştirileri. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
Tûfî, Necmüddin et-. Kitâbü’t-Taʿyîn fî şerhi’l-Erbaʿîn. thk. Ahmed Hâc Mu-hammed Osman. Beyrut-Mekke: Müessesetu’r-Reyyân, 1419.
Yahya b. Hamza. Kitâbü’ş-Şâmil li-hakâiki’l-edilleti’l-ʿakliyye ve usûli’l-mesâili’d-diniyye. ed. Muhammed Zırhâm. Kuveyt: Dârü’z-Ziyâ, 2023.
Zehebî, Şemsüddin ez-. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. ed. Beşşâr ’Avvâd Ma’rûf. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2003.
ʿUcâlî, Sâʿid b. Ahmed el-. el-Kâmil fi’l-istiksâ fî-mâ belağanâ min kelâmi’l-kudemâ, Takıyyüddin en-Necrânî’ye izafetle thk. Seyyid M. eş-Şâhid. Kahire: Vizâre-tü’l-Evkâf, 1999.
Telif Hakkı (c) 2026 Dr. Özkan Şimşek (Yazar)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Araştırma Makalesi
- Gönderildi Ağustos 3, 2026
- Kabul Edildi Ekim 7, 2026
- Yayınlanmış Ekim 15, 2026
- Sayı Sayı 17 (2026)
- Bölüm Araştırma Makalesi
