Aydınlıktan Karanlığa Geçen Bir Karakter: İslam Resminde Zahhâk Betimi Üzerine Bir Değerlendirme

As one of the important characters of medieval Islamic art, Zahhâk has been the subject of various works for centuries. Associated with evil, Zahhâk was transformed into a cruel man by the Satan, and this was used as a symbol to describe the ruthless rulers. In classical Iranian narrations, he was recognized as a very powerful giant created with three mouths, three heads and six eyes as well as a ruler who dethroned Jamshid. This character, who took place in religious texts such as the Avesta and the Old Testament, in historical texts such as the History of Tabari and in mythological narratives, was depicted in medieval Islamic art on metals, ceramics and frescoes without much connection with the texts. Besides, Firdawsi’s Shahnama is among the most referenced sources within the literary texts. The aim of this study is to identify some of the most repeated scenes among the copies of Firdawsi Shahnamahs illustrated from the 14th century and make an evaluation on the depictions of Zahhâk by ordering them chronologically according to their subjects. In the examples examined, these illustrated copies, which were prepared by rulers and administrators such as Abu Said, Iskender Sultan, Baysungur, Muhammad Juki, Ibrahim Sultan, Pir Budak bin Shah Jahan, Sultan Ali Mirza, Shah Tahmasp, Shah Ismail II, Shah Abbas and Sultan Murad II during the Mongol, Timurid, Safavid, Turkmen and Ottoman periods, were illustrated by Mir Musavvir, Sultan Muhammad, Mir Zeynalabidin, Nakdi and many anonymous painters. In these paintings, which were prepared between the 14th and 18th centuries in important illustrated manuscript production centers such as Herat, Tabriz, Shiraz, Mazenderan, Qazvin, Isfahan and Istanbul, the subject of "nailing Zahhâk to Mount Demâvend" stands out the most whereas the least illustrated subject is the scene of "Zahhâk's murder of his father, Mirdas". The defeat of the cruel ruler Zahhâk, with serpents on his shoulders, supports an understanding in Islamic literature that emphasizes good will always win over evil. Similarly, Islamic painting, just like other decorative arts, has served this idea, as well.

Zahhâk, Orta çağ İslam sanatının önemli karakterlerinden biri olarak, yüzyıllar boyunca eserlere konu olmuştur. Kötülük ile birlikte anılan Zahhâk’ın dönüşümünü şeytan sağlamış, zalim hükümdarları anlatmada sembol olarak kullanılmıştır. Klasik İran rivayetlerinde üç ağızlı, üç başlı, altı gözlü yaratılan çok güçlü bir dev, Cemşid’i tahtından indiren bir hükümdar olarak tanınmıştır. Avesta, Tevrat gibi dini metinlerde, Taberi Tarihi gibi tarihi metinlerde ve mitolojik anlatımlarda yer alan bu karakterin, Orta çağ İslam sanatında maden, seramik ve fresko üzerinde metinlerle çok bağ kurmadan tasvirleri yer almıştır. Firdevsî Şehnâmesi de yazılı edebî metinler içinde en çok referans alınan kaynaklar arasındadır. Bu çalışmanın amacı 14. yüzyıldan itibaren resimlenen Firdevsî Şehnâmesi nüshalarının arasından en çok tekrar edilen bazı sahneleri tespit edip konularına göre kronolojik olarak değerlendirerek Zahhâk tasvirleri üzerinde bir değerlendirme yapmaktır. İncelenen örneklerde, Moğol, Timurlu, Safevî, Türkmen ve Osmanlı dönemlerinde Ebu Said, İskender Sultan, Baysungur, Muhammed Cukî, İbrahim Sultan, Pir Budak bin Şah Cihan, Sultan Ali Mirza, Şah Tahmasp, II. Şah İsmail, Şah Abbas, Sultan II. Murad gibi hükümdarlar ve yöneticiler tarafından hazırlatılan bu resimli nüshalar, Mir Musavvir, Sultan Muhammed, Mir Zeynelabidin, Nakdî ve adını bilmediğimiz birçok nakkaş tarafından bağlı bulundukları nakkaşhanelerde resimlendirilmişlerdir. 14 ile 18. yüzyıl arasında Herat, Tebriz, Şiraz, Mazenderan, Kazvin, İsfahan, İstanbul gibi önemli resimli elyazması üretim merkezlerinde hazırlanan bu resimlerde, en çok “Zahhâk’ın Demâvend Dağı’na çivilenmesi” konusu öne çıkmaktadır. En az resimlendirilmek üzere seçilen konu ise “Zahhâk’ın babası Mirdas’ı öldürmesi” sahnesidir. Omuzlarından çıkan yılanlarla betimlenen zalim hükümdar Zahhâk karakterinin yenilgisi, İslam edebiyatında iyiliğin kötülüğe karşı her zaman kazanacağını vurgulayan bir anlayışı desteklerken, İslam resmi de tıpkı diğer dekoratif sanatlarda olduğu gibi bu fikre hizmet etmiştir.