Atebetü’l-hakāyık’ta Dil Erdemini Kutadgu Bilig ve Dîvânü lugāti’t-Türk Işığında Anlamak

By declaring 2017 as the year of Dīwān lughāt al-Turk, 2018 as the Year of ʿAtabat al-ḥaqāyiq, and 2019 as the Year of Kutadghu Bilig, UNESCO un-derscored that these cultural treasures of Turkish history, filled with wisdom that transcends the bounds of time and space, would inspire many more scholarly studies. Kutadghu Bilig, written in the 11th century, and ʿAtabat al-Ḥaqāyiq, composed about a century later, are foundational works in Turkish Islamic literature within the nasiḥatnāma or “advice literature” tradition. This study aims to examine expressions of the Turkish-Islamic perspective on language, focusing on the shared concept of “language virtue” as ex-plored in these texts, and analysing their contextual meanings. While this study centres on the section of ʿAtabat al-ḥaqāyiq that discusses language, it also includes similar thematic examples, such as poems and proverbs, from Kutadghu Bilig and Dīwān lughāt al-Turk. Thus, the values and principles underlying the concept of “language virtue,” as embraced by the sages across the geography of Turkish-Islamic civilization and rooted in a shared cultural memory, are examined through their expressions. Within the study’s framework, under the conceptual domain of language, we explore the meaning words acquire through truth and knowledge, the etiquette of speaking and listening, the value of the speaker, and the impact of words. In this regard, selected text samples are evaluated qualitatively through the document analysis method, referencing primary and secondary literature along with their translations within the language.

UNESCO 2017 yılını Dîvânü lugāti’t-Türk, 2018 yılını Atebetü’l-hakāyık ve 2019 yılını Kutadgu Bilig yılı ilan ederek Türk tarihinin bu kültür hazine-lerinin zaman ve mekân sınırlarını aşan hikmet dolu derin içeriğiyle daha birçok bilimsel çalışmaya konu olacağını göstermişti. 11. yüzyılda kaleme alınan Kutadgu Bilig ve yaklaşık yüzyıl sonrasında yazılan Atebetü’l-hakāyık, Türk İslam edebiyatının nasihatname türünde yazılan ilk eserleridir. Bu çalışmanın amacı, iki nasihatnamenin ortak konularından biri olan dil er-demi kapsamında Türk İslam kültürünün dil düşüncesinin yansıdığı ifadele-ri, bağlamlarıyla incelemektir. Çalışmada Atebetü’l-hakāyık’taki dile dair bö-lüm esas alınmakla birlikte Kutadgu Bilig ve Dîvânü lugāti’t-Türk’ten benzer içerikli şiir ve atasözü örnekleri de incelemeye dâhil edilmiştir. Böylece Türk İslam medeniyet coğrafyasının ortak kültür hafızasına sahip bilgelerinin dil erdemi düşüncesinin dayandığı değerler ve kabuller ifade şekilleriyle ele alınmıştır. Çalışmanın çerçevesi dil kavram alanı altında, sözün doğruluk ve bilgiyle kazandığı anlamı, konuşma ve dinleme adabını, söz sahibinin değe-rini ve sözün etkisini kapsamaktadır. Bu doğrultuda ele alınan metin örnek-leri dil içi çevirileriyle birlikte alan yazındaki birincil ve ikincil kaynaklara başvurularak doküman inceleme yöntemiyle nitel bir şekilde değerlendiril-miştir.