Muʿtezilî Tevhid Anlayışının Çağdaş Bir Okuması: Zühdî Hasan Cârullah’ın el-Muʿtezile Adlı Eseri Bağlamında İlâhî Sıfatlar

This article examines the Muʿtazilite conception of divine attributes through al-Muʿtazila by the contemporary Palestinian scholar Zuhdī Ḥasan Jārullāh, adopting a contemporary kalām-oriented and critical perspective. In the history of Islamic theology, the Muʿtazila, by centering the principle of tawḥīd, argued that God’s attributes cannot be accepted as ontologically independent and eternal realities distinct from the divine essence. This position constituted a foundational framework that shaped both the school’s internal doctrinal development and its engagement with other theological traditions. Although Jārullāh’s work is frequently consulted in faculties of theology in Türkiye, academic studies focusing on his methodological approach and interpretive framework remain limited. Focusing on the discussion of divine attributes under the heading of tawḥīd in al-Muʿtazila, this study analyzes the conceptual models and methodological preferences through which Jārullāh systematizes the Muʿtazilite doctrine of attributes. Conducted within a qualitative research framework, the analysis employs textual analysis, conceptual analysis, and comparative evaluation. Jārullāh’s interpretations are examined in dialogue with classical Muʿtazilite sources as well as Sunnī kalām. The study demonstrates that Jārullāh successfully renders visible the Muʿtazila’s rational and tanzīh-centered understanding of tawḥīd, while also showing that, particularly with respect to attributes such as will (irāda), hearing (samʿ), and sight (baṣar), his reading does not aim at resolving intra-school conceptual tensions so much as at articulating them with greater analytical clarity. In this respect, the article seeks to move beyond a merely descriptive account of modern interpretations of Muʿtazilite tawḥīd, offering instead a critical and problem-oriented contribution to contemporary kalām studies.

Bu makale, Filistinli çağdaş araştırmacı Zühdî Hasan Cârullah’ın el-Muʿtezile adlı eseri üzerinden Muʿtezile mezhebinin ilâhî sıfat anlayışını çağdaş kelâmî ve eleştirel bir perspektifle incelemektedir. İslâm kelâmı tarihinde Muʿtezile, tevhid ilkesini merkeze alan yaklaşımıyla Allah’ın sıfatlarının zâttan ayrı ve kadîm ontolojik varlıklar olarak kabul edilemeyeceğini savunmuş; bu tutum, mezhebin hem iç doktriner gelişimini hem de diğer kelâmî ekollerle ilişkilerini belirleyen temel bir çerçeve oluşturmuştur. Cârullah’ın eseri Türkiye’de ilahiyat fakültelerinde sıklıkla başvurulan bir kaynak olmasına rağmen, müellifin metodolojik yaklaşımı ve yorum tarzı üzerine yapılan akademik değerlendirmeler sınırlı kalmıştır. Bu çalışma, el-Muʿtezile’de “tevhid” başlığı altında ele alınan ilâhî sıfatlar tartışmasını merkeze alarak, Cârullah’ın Muʿtezilî sıfat doktrinini hangi kavramsal modeller ve yöntemsel tercihler üzerinden sistematize ettiğini analiz etmektedir. Nitel araştırma yöntemi çerçevesinde yürütülen incelemede metin çözümlemesi, kavramsal analiz ve karşılaştırmalı değerlendirme teknikleri kullanılmış; Cârullah’ın yorumları, klasik Muʿtezilî kaynaklar ve Ehl-i Sünnet kelâmı bağlamında mukayeseli olarak ele alınmış; ayrıca konuya ilişkin modern araştırmaların sunduğu kavramsal ve yöntemsel katkılar dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Çalışma, Cârullah’ın Muʿtezile’nin rasyonel ve tenzih merkezli tevhid anlayışını bütünlüklü bir biçimde görünür kıldığını; bununla birlikte özellikle irade, semʿ ve basar gibi sıfatlar bağlamında mezhep içi kavramsal gerilimleri çözmekten ziyade, bu gerilimleri analitik düzeyde belirginleştiren bir okuma sunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle makale, Muʿtezilî tevhid anlayışının modern yorumlarını betimleyici bir aktarımın ötesine taşıyarak, çağdaş kelâm araştırmaları açısından eleştirel ve problem merkezli bir değerlendirme imkânı sunmayı amaçlamaktadır.