XV. Yüzyılda Deşt-i Kıpçak’ta Ebulhayr Han’ın Yükselişi ve Özbek Hanlığı’nın Teşekkülü

This study examines the rise of Abulkhair Khan, his struggle for dominance, and the formation of the Uzbek Khanate during the period of political fragmentation experienced in the Dasht-i Kipchak region in the first half of the 15th century. The power vacuum caused by the weakening of the Golden Horde created an environment of intense competition and struggle among khans of Genghisid descent, sultans, and tribal chieftains. This environment set the stage for the emergence of new power centers, with Abulkhair Khan rising as a significant political actor in the process. Belonging to the Shibanid lineage, Abulkhair Khan gathered various Turkic-Mongol nomadic tribes around him, succeeding in establishing dominance over a vast geography in a short period. However, due to the dispersed nature of nomadic social structure, the tendencies of tribal chieftains to act independently, and internal struggles, this dominance could not transform into a permanent centralized authority. The severe defeat against the Kalmyks in 1457 accelerated the weakening of the khanate and deepened its internal dissolution. Relations between the Uzbeks and the Timurids developed through Abu'l-Khayr Khan's campaigns—particularly those directed at the Khwarezm and Syr Darya regions—and these relations intensified the divisions among the Uzbeks. This division among the Uzbeks laid the groundwork for the formation of new nations. Consequently, Abulkhair Khan's activities became one of the key factors determining not only his own era, but also the subsequent emergence of Uzbek, Kazakh, and Nogai political entities.

Bu çalışma, XV. yüzyılın ilk yarısında Deşt-i Kıpçak sahasında yaşanan siyasi parçalanma sürecinde Ebulhayr Han’ın yükselişini, hâkimiyet mücadelesini ve Özbek Hanlığı’nın teşekkülünü ele almaktadır. Altın Orda Devleti’nin zayıflamasıyla birlikte bölgede ortaya çıkan otorite boşluğu, Cengiz soyundan gelen hanlar, sultanlar ve boy beyleri arasında yoğun bir rekabet ve mücadele ortamı yaratmıştır. Bu ortam, yeni güç odaklarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamış ve Ebulhayr Han bu süreçte önemli bir siyasi aktör olarak yükselmiştir. Şibani soyuna mensup olan Ebulhayr Han, farklı Türk-Moğol göçebe boylarını etrafında toplayarak kısa sürede geniş bir coğrafyada hâkimiyet kurmayı başarmıştır. Ancak bu hâkimiyet, göçebe toplum yapısının dağınık karakteri, boy beylerinin bağımsız hareket etme eğilimleri ve iç mücadeleler nedeniyle kalıcı bir merkezî otoriteye dönüşememiştir. 1457 yılında Kalmuklar karşısında alınan ağır yenilgi, hanlığın zayıflamasını hızlandırmış ve iç çözülmeyi derinleştirmiştir. Ebulhayr Han’ın özellikle Harezm ve Sır-Derya bölgesine yönelik seferleri ile Özbek-Timurlu ilişkileri gelişmiş ve bu ilişkiler Özbekler arasındaki ayrışmayı artırmıştır. Özbekler arasındaki söz konusu ayrışma yeni ulusların oluşumuna zemin hazırlamıştır.  Sonuç olarak Ebulhayr Han’ın faaliyetleri, yalnızca kendi dönemini değil, sonraki süreçte Özbek, Kazak ve Nogay siyasi teşekküllerinin ortaya çıkışını da belirleyen temel unsurlardan biri olmuştur.