The Diverse Modalities of Truth: The Ontological Ground of Self Return and Self-Transcendence in the Context of Apollo and Dionysus
Hakikatin Farklı Yönelim Biçimleri: Apollon ve Dionysos Bağlamında Kendine Gelme ve Kendinden Geçmenin Ontolojik Zemini
This study examines the concept of truth within philosophical and mystical traditions, aiming to explore its diverse modes of orientation. It argues that the relationship with truth is shaped through distinct epistemic and experiential modalities, emerging in human experience via the orientations of self-transcendence and self-return. These concepts serve as fundamental analytical categories that reveal the directional structure of truth at phenomenological and neurobiological levels. Self-transcendence denotes a mode in which reflexive control of the self is temporarily suspended, allowing intuitive engagement and immediate experience to predominate. Neurobiologically, this state is associated with limbic system activity, which regulates emotional intensity and holistic awareness. In contrast, self-return involves reorganizing dispersed experience through conceptual, linguistic, and normative frameworks, relying on prefrontal cortex executive functions such as attentional control, cognitive regulation and meaning-making. The study conceptualizes these two modes of orientation within the framework of the Apollonian–Dionysian, interpreting truth not as distinct contents but as two fundamental orientations that emerge from the dynamic interplay between limbic intensity and prefrontal regulation. Employing an interdisciplinary approach, the analysis integrates conceptual investigation with phenomenological description, positioning human neurobiology as the ontological basis of truth experience.
Bu çalışma, hakikat kavramını felsefî ve mistik gelenekler bağlamında ele alarak, hakikatin farklı yönelim biçimlerini tartışmayı hedeflemektedir. Çalışmada, hakikatle kurulan ilişkinin farklı epistemik ve deneyimsel kipler aracılığıyla şekillendiği öne sürülmekte ve bu bağlamda hakikatin insan deneyiminde kendinden geçme ve kendine gelme yönelimleri üzerinden açığa çıktığı gösterilmektedir. Her iki kavram, hakikatin fenomenolojik ve nörobiyolojik düzeylerde ortaya çıkan yönelimsel yapısını görünür kılan temel analitik kategoriler olarak değerlendirilmektedir. Kendinden geçme, benliğin refleksif denetiminin geçici olarak askıya alındığı; sezgisel yönelimin ve dolaysız yaşantının belirginleştiği bir deneyim kipine işaret eder. Nörobiyolojik düzlemde bu hâl, duygu ve içsel uyarılma süreçlerinde rol oynayan limbik sistemin etkinliğiyle ilişkilendirilebilir. Buna karşılık kendine gelme, dağılmış deneyimin kavramsal, dilsel ve normatif yapılar aracılığıyla yeniden örgütlenmesini ifade eder. Bu süreç, prefrontal korteksin yürütücü işlevleriyle bağlantılıdır: dikkat kontrolü, bilişsel düzenleme ve anlamlandırma çerçeveleri bu düzeyde yeniden tesis edilir. Çalışma, bu iki yönelim kipini Apollon–Dionysos karşıtlığı çerçevesinde kavramsallaştırmakta; hakikati, limbik yoğunluk ile prefrontal düzenleme arasındaki dinamik etkileşimde açığa çıkan iki temel yönelim tarzı olarak yorumlamaktadır. Disiplinler arası bir yöntemle yürütülen analiz, kavramsal çözümleme ile fenomenolojik betimlemeyi bir araya getirerek insan nörobiyolojisini hakikat deneyiminin ontolojik zemini olarak konumlandırmaktadır.
Anlı, Ömer Faik. “Hakikatin Replikası: Post-Hakikatten Liberal İroniye Epistemolojik Bir Hat.” Academic Journal of Philosophy/Felsefi Düşün 24 (2025).
Aristoteles. Metafizik. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Sosyal Yayınları, 2012.
Azra, Erhat. Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.
Bennett, Max - Hacker, Peter. Philosophical Foundations of Neuroscience. Oxford: Wiley-Blackwell, 2003.
Casey, B. J. vd. “The Adolescent Brain”. Annals of the New York Academy of Sciences 1124 (2008), 111-126. https://doi.org/10.1196/annals.1440.010
Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2013.
Damasio, Antonio. Descartes’ın Yanılgısı. çev. Bahar Atlamaz. İstanbul: Varlık Yayınları, 2006.
Deleuze, Gilles. Nietzsche ve Felsefe. çev. Ferhat Taylan. İstanbul: Norgunk Yayıncılık, 2010.
Descartes, Rene. İlk Felsefe Üzerine Metafizik Üzerine Düşünceler. çev. Mehmet Karasan. İstanbul: Kapra Yayıncılık, 1964.
Doods, E. R. Antik Yunanistan’da Rasyonel ve İrrasyonel. çev. Ahmet Demirhan. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2023.
Eliade, Mircea. Şamanizm: İlkel Esrime Teknikleri. çev. İsmet Birkan. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 2018.
Erdem, Ö Faruk. “William James’ te Hakikat Problemi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 17/2 (2017), 209-235.
Estın, Colette - Laporte, Helene. Yunan ve Roma Mitolojisi. çev. Musa Eran. Ankara: Tübitak Yayınları, 2005.
Euripides. Bakkhalar. çev. Sabahattin Eyüboğlu. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
Farabi. Harfler Kitabı Kitabu’l-Hurüf. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008. https://www.maltepekitabevi.com/harfler-kitabi-kitabul-huruf
Fuster, Joaquin. The Prefrontal Cortex. Amsterdam: Elsevier, 2008.
Gadamer, Hans-Georg. Hakikat ve Yöntem, C. 1. çev. Hiisamettin Arslan - İsmail Yavuzcan. 2 Cilt. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2009.
Gallagher, Shaun. How the Body Shapes the Mind. Oxford: Clarendon Press, 2006.
Gazzaniga, Michael S. The Ethical Brain. New York: Dana Press, 2005.
Grimal, Pierre. Mitoloji Sözlüğü. çev. Sevgi Tamgüç. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2023.
Gürkan, Alper. “Erken Analitik Felsefede Hakikat ve Yöntem İlişkisinin Meta-Felsefi İçerimleri”. Felsefe Dünyası 81 (2025), 80-107.
Hanoğlu, İsmail. “Hakikatin Formları: Peygamberler, Filozoflar ve Ârifler”. İslamî Araştırmalar Dergisi 2/28 (2017), 137-149.
Hegel, George W. F. Tinin Görüngübilimi. çev. Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea Yayınevi, 2016.
İmam Gazali. İhyâu Ulûmi’d-Dîn. çev. Serdaroğlu Ahmed. İstanbul: Huzur Yayınevi, 1974.
İskenderoğlu, Muammer. “Fahreddin Râzî ve İbn Arabî’de Tanrı’yı Bilmenin İmkân ve Yöntemi: - Keşf mi? Nazar ve İstidlal mi?-”. Usul İslam Araştırmaları 22/22 (2014), 169-188. https://doi.org/10.56361/usul.173706
James, William. Dinsel Deneyimin Çeşitleri. çev. İsmail Hakkı Yılmaz. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2017.
Kahneman, Daniel. Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2011.
Kant, Immanuel. Saf Aklın Eleştirisi. çev. Naci Pektaş. İstanbul: Gece Kitaplığı, 2022.
Karahan, Fazıl. “İnsani Varlığın Hakikat Arayışı”. Felsefe Dünyası 55 (2012), 166-182.
Kayseri, Davud el-. Mukaddemat. çev. Hasan Şahin vd. Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi, 1997.
Kierkegaard, Sören. Kahkaha Benden Yana. çev. Nedim Çatlı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2000.
Kuşeyri, İmam. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risalesi. ed. Süleyman Uludağ. Dergah Yayınları, 2025.
MacLean, Paul D. A Triune Concept of the Brain and Behaviour: Hincks Memorial Lectures. ed. T. J. Boag - D. Campbell. Kanada: University of Toronto Press, 1974.
Massignon, Louis. Hallac-ı Mansur’un Çilesi İslam’ın Mistik Şehidi (Cilt 1). çev. İsmet Birkan. İstanbul: Ardıç Yayınları, 2006.
Megill, Allan. Aşırılığın Peygamberleri Nietzsche, Heidegger, Foucault, Derrida. çev. Tuncay Birkan. Metis Yayınları, 2021.
Neumann, Harry - Hollingdale, R. J. “The Will to Power”. Journal of the History of Philosophy 6/3 (1968), 301-303.
Newberg, Andrew vd. Why God Won’t Go Away: Brain Science and the Biology of Belief. New York: Ballantine Books, 2002.
Nietzsche, Friedrich. Şen Bilim. çev. Ahmet İnam. İstanbul: Say Yayınları, 2021.
Nietzsche, Friedrich. Tragedyanın Doğuşu. çev. Tüzel Mustafa. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2011.
Ochsner, Kevin N. - Gross, James J. “Cognitive Emotion Regulation: Insights from Social Cognitive and Affective Neuroscience”. Current directions in psychological science 17/2 (2008), 153-158. https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2008.00566.x
Özkan, Senail. Nietzsche: Kaplan Sırtında Felsefe. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2015.
Panksepp, Jaak. Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions. Oxford: Oxford University Press, 2005.
Platon. Devlet. çev. Sabahattin Eyüboğlu - M. Ali Cimcoz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
Preuss, Todd M. - Wise, Steven P. “Evolution of Prefrontal Cortex”. Neuropsychopharmacology: Official Publication of the American College of Neuropsychopharmacology 47/1 (2022), 3-19. https://doi.org/10.1038/s41386-021-01076-5
Purves, D., et al. Neuroscience. New York: Sinauer Associates, 2013.
Reece, Jane B. vd. Campbell Biyoloji. çev. E. Gündüz - İ. Türkan. Ankara: Palme Yayıncılık, 2021.
Schutte, Ofelia. Beyond Nihilism: Nietzsche without Masks. Chicago: University of Chicago Press, 1986.
Sina, İbni. Mantığa Giriş/Kitabu’ş-Şifa. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
Sitoh, Y. Y. - Tien, R. D. “The Limbic System. An Overview of the Anatomy and Its Development”. Neuroimaging Clinics of North America 7/1 (1997), 1-10.
Tusi, Ebu Nasr Serrac. İslam Tasavvufu. çev. Kamil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2019.
Türk Dil Kurumu. TDK Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 20 Şubat 2026. https://sozluk.gov.tr/
Türk Dil Kurumu. TDK Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 20 Şubat 2026. https://sozluk.gov.tr/
Uludağ, Süleyman. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2016.
Vanleene, Sengün M. Acar. “Nietzsche’nin Sanat Anlayışı Bağlamında Apollon ve Dionysos”. Felsefe Dünyası 53 (2011), 237-252.
Weber, Max. Methodology of Social Sciences. New York: Routledge, 2017.
Woleński, Jan. “Aletheia in Greek thought until Aristotle”. Annals of Pure and Applied Logic 127/1 (2004), 339-360. https://doi.org/10.1016/j.apal.2003.11.020
Yıldırımer, Şeniz. Soren Kierkegaard’da Öznel Hakikat Kavramı. Hece Yayınları, 2020.
Yılmaz, Erdal. “Bilinç, Hakikat ve Dile Dair Hermeneutik Yaklaşımlar”. Dîvân: Journal of Interdisciplinary Studies/Disiplinlerarasi Calismalar Dergisi 28/54 (2023).
Young, Julian. Nietzsche’s Philosophy of Art. Cambridge: Cambridge University Press, 1992. https://doi.org/10.1017/CBO9780511586316
Telif Hakkı (c) 2026 Hüseyin Adem TÜLÜCE (Yazar)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Araştırma Makalesi
- Gönderildi Mart 26, 2026
- Kabul Edildi Haziran 3, 2026
- Yayınlanmış Haziran 15, 2026
- Sayı Sayı 16 (2026)
- Bölüm Araştırma Makalesi
