The Qur’anic Duality of Time: An Ontological Reading Between Cyclicality and Linearity
Kur’ân’da Zamanın Düalitesi: Döngüsellik ile Doğrusallık Arasında Ontolojik Bir Okuma
The Qur’an, as the total and final divine revelation, offers a distinctive theological and philosophical perspective on time. When Qur’anic terminology related to time is examined etymologically, it reveals two universal frameworks: linear and cyclical. This dualistic perception becomes significant when considered in relation to human temporal experience. In the Qur’anic context, linear time aligns with chronological order, where verses signify a beginning, a turning point, and an end. The Qur’an presents a linear temporal sequence extending from creation to resurrection, addressing time within the frameworks of creation, human existence, destiny, and eschatology. The main purpose of this study is to determine whether the Qur’an also encompasses the cyclical dimension of time and how this affects the theological understanding of divine temporality. Employing a qualitative research design and meta-analytical method, the study proceeds from the premise that the Qur’an’s concept of time cannot be explained solely by its linguistic i‘jāz or stylistic excellence. Findings indicate that the Qur’anic perception of time can be interpreted through a dualistic framework. The difference between divine and human temporal scales is conceptualized as temporal asymmetry, reflecting a metaphysical hierarchy between Creator and creation. The study concludes that the Qur’an approaches the phenomenon of time from a contextual and multilayered perspective, offering a holistic and original understanding of a philosophically complex issue. It is suggested that examining the Qur’an’s multilayered temporality through tafsīr literature and adopting an ontological, context-oriented approach will contribute significantly to theological discussions on the concept of time.
Son ilahi hitabın topyekûn hali olan Kur'ân, zaman konusunda teolojik ve felsefi anlamda dikkat çekici bir perspektif sunmaktadır. Kur’ân’da yer alan zamana dair kavramlar etimolojik olarak ele alındığında zaman; doğrusal ve döngüsel olmak üzere iki tümel çerçeveye oturtulabilir. Zaman konusundaki bu düalist algı, kavrama ait beşerî deneyimlemeler göz önünde bulundurulduğunda bir sorunsal olarak karşımıza çıkmaktadır. Doğrusal zamanı Kur’ân perspektifinde değerlendirdiğimizde, bu algının kronolojik sıraya uygun olduğu görülür. Bu açıdan Kur’ân’daki doğrusal zamana dair ayetler başlangıç, dönüm noktası ve bir yok oluşu imgelemektedir. Başlangıçtan sona kadar doğrusal bir zaman dilimini gözler önüne seren Kur’ân, bunu özellikle yaratılış, yaşam serüveni, kader ve kıyamet çerçevesinde ele almaktadır. Ancak tek boyutlu olmayan zaman kavramına ait diğer temel bileşenin Kur’ân’da var olup olmadığının tespiti bu araştırmanın amacını oluşturmaktadır. Araştırmamızda nitel araştırma yöntemi ve meta-analizi metodu kullanılmıştır. Kur’ân’da tek bir zaman algısının varlığı onun lügavî î’câzıyla açıklanamayacağı gerçeğinden hareket edilmiştir. Bu çalışma, Kur’ân’daki zaman kavramının düalist bir algı ile açıklanabileceğini ortaya koymaktadır. Araştırmada ilahi ve beşerî ölçek arasındaki farkın, birden fazla zaman algısıyla açıklanabileceği vurgulanmıştır. Araştırmanın sonucunda, tefsir mirası içerisinde Kur’ân’ın zaman olgusunu bağlamsal ve çok katmanlı bir perspektiften ele alan, özgün ve bütüncül yorumların bulunduğu tespit edilmiştir. Kur’ân’dan anlaşılan geçmişten geleceğe uzanan çok katmanlı zaman algısı, tefsir literatürü ışığında incelenerek bağlamı önceleyen ontolojik bir yaklaşımın tercih edilmesinin zaman kavramının anlaşılmasında literatüre katkı sağlayacağı değerlendirilmektedir.
Aktepe, Murat. “Çağdaş Hermenötik Yaklaşımlar ile Klasik Tefsir Yöntemle-rinin İlişkisi.” Klasik ve Çağdaş Perspektiflerden İlahiyat Araştırmaları. Ed. Mehmet Bilen, Tahirhan Aydın, Fuat İstemi. Diyarbakır: Şarkiyat Bilim ve Hikmet Vakfı Yayınları, 2025.
Aktepe, Murat. “Lev Tolstoy’un Manevî Dünyasında Kur’ân ve İslâm’a Ait Çağrışımlar.” World Language Studies. 5 (Ölümünün 115. Yılında L.N. Tolstoy: Sınırları Aşan Bir Yazarın Evrensel Mirası, 2025: 1–35.
Azakar, Recep. Kur’ân-ı Kerim’de Yemin Edilen Zaman Kavramları. Yüksek Lisans Tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Ens-titüsü, 2020.
Bağdâdî, Ebü’l-Berekât. el-Muʿteber fi’l-ḥikme, 1. Baskı, Haydarabad: y.y. 1357.
Barbour, Julian. The End of Time: The Next Revolution in Physics. New York: Oxford University Press, 2000.
Beydâvî, Ebû Saîd Nasırüddîn Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl. Beyrut-Dımaşk: Dâru’r-Reşîd, 1421/2000.
Cürcânî, Ali İbn Muhammed es-Seyyid eş-Şerif. Kitâbü’t-Tarîfât. Çev. Arif Erkan. İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.
Chande, Abdin N. “The Concept of Relative and Objective Time in the Qur’an”. Uluslararası İslam Medeniyetinde Zaman Sempozyumu (08–11 Ekim 2015, Konya) içinde, editör Bilal Kuşpınar, İstanbul: Bilir Matbaa-cılık, 2016.
Çağıl, Necdet. “Kur’ân’da ‘Zaman’ Merkezli ‘İltifat’ Sanatının Ontolojik ve Kozmik Yansımaları”. Kesit Akademi Dergisi 4/16. 2018: 1–17.
Çil, Ayşe Ünal. “Kur’ân’da Zaman Kavramı”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 9, sy. 1 (2011): 335–364.
Çoştu, Feyza Ceyhan. “Zaman Felsefesi: Öznel ve Nesnel Zaman.” Uluslara-rası İstanbul Felsefe Kongresi, Çağdaş Ontoloji Tartışmaları, 2. 2018: 29–35.
Dâvûd-i Kayserî, “Nihâyetü’l-beyân fî dirâyeti’z-zamân” ", Resail-i Dâvûd el-Kayserî, haz. Mehmet Bayraktar. Kayseri: Kayseri Belediyesi, 1997.
Deliser, Bilal. “Kur’ân’da Zaman ile İlgili Kavramlar”. Toplum Bilimleri Der-gisi 8, sy. 15 (2014): 303–320.
Durkheim, Emile. Din Hayatının İbtidâî Şekilleri. Ter. Hüseyin Câhid. İstan-bul: Tanin Matbaası, 1924.
Einstein, Albert. İzafiyet Teorisi: Özel ve Genel Görelilik. Çev. Gülen Aktaş. İstanbul: Say Yayınları, 2022.
Eliade, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi. Çev. Ali Berktay. İstan-bul: Kabalcı Yayınları, 2007.
Ersan, Şevval. “Zaman Algısı ve Zaman Algısının McTaggart ile Dönüşü-mü.” Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 4/8. 2021: 153–162.
Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed. “Uyûnu’l-mesâil”, İslam Filozoflarından Felsefe Metinleri, haz. Mahmut Kaya İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
Fatima, Salma–Mohammad Ahsan–Mujahid Hussain. “Thematic Analysis of the Concept of Time in the Qur’an”. Journal of Integrated Sciences, Special Issue Haziran 2024: 1–24.
Feynman, Richard. The Feynman Lectures on Physics. New York: Basic Books, 2010.
Gasset, Ortega Y. İnsan ve Herkes. Çev. Neyire Gül Işık. İstanbul: Metis Ya-yınları, 1995.
Goldstein-Jackson, Kevin. The Dictionary of Essential Quotations. London: Croom Helm, 1983.
Gölpınarlı, Abdülbaki. Gülşen-i Râz Şerhi. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1972.
Gribbin, John. Schrödinger’in Kedisinin Peşinde, Kuantum Fiziği ve Gerçeklik. Çev. Nedim Çatlı. İstanbul: Metis Yayınları, 2012.
Gribbin, John. Erwin Schrödinger ve Kuantum Devrimi. Çev. Bahattin Mehmet Baysal. İstanbul: Alfa Basım Yayım, 2013.
Hall, Edward T. Sessiz Dil. Çev. Asuman Kılıçaslan vd. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2025.
Hawking, Stephen. Zamanın Daha Kısa Tarihi. Ter. Selma Öğünç. İstanbul: Doğan Kitap, 2006.
Heidegger, Martin. Varlık ve Zaman. Ankara: İmge Yayınevi, 1996.
Heidegger, Martin, Aristoteles ve Augustinus. Zaman Kavramı. Çev. Saffet Babür. Ankara: İmge Yayınevi, 1996.
İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. Tefsîru’t-Taḥrîr ve’t-Tenvîr. 30 cilt. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1984.
İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî. Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa, Thk. Abdüsselam Muhammed Hârûn, 6 cilt. Kahire: Dâru’l Fikr, 2008.
İbn Manzûr, Cemaleddin Muhammed b. Mükrim. Lisanü’l-arâb. Beyrut: Dâr’u Sâdır, 1990.
İbn Miskeveyh vd. Kebetos Pinaks İnsan Yaşamının Tablosu. Konya: Çizgi Ki-tabevi, 2011.
İsfahânî, Ebû’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal Râgıb. el-Müfredâtü elfâzi’l-Kurʾân. Thk. Safvân Adnân Dâvûdî. Dımeşk-Beyrût: Dârü’l-Kalem, 2009.
Kabakçılı, Osman. “Kur’ân Açısından Zaman Kavramının Anlam Derinlik-leri”. Uluslararası İslam Medeniyetinde Zaman Sempozyumu (08–11 Ekim 2015, Konya) içinde, editör Bilal Kuşpınar, İstanbul: Bilir Matbaacılık, 2016.
Kalın, Faiz. “Kur’ân’da Zaman Kavramı”. Din ve Hayat, 32, 2017: 8–13.
Karaköse, Ömer Faruk. “Platon, Aristoteles ve Augustinus’ta Zaman Kav-ramı.” Trabzon İlahiyat Dergisi 8/1 (Haziran 2021), 75–104.
Karić, Enes. “Time in the Qur’an: An Introductory Overview”. American Journal of Islam and Society 40, no. 1–2, 2023: 172–212.
Kılıç, Cihan. “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Kariyer Sistemi.” Turkish Acade-mic Research Review 3/1 2018: 153-170. https://doi.org/10.30622/tarr.425221
Kılıç, Cihan. “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Müderrislerin Merâtibi (1245/1829 Tarihli Tarîk Defterine Göre)”, Journal of Turkish Research Institute, 2019: 65, 265-287, https://doi.org/10.14222/Turkiyat4122.;
Köktürk, Milay. Zaman Üzerine Felsefi Soruşturma. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017.
Lâhîcî, Muhammed b. Yahyâ. Mefâtîhu’l-İ‘câz fî Şerh-i Gülşen-i Râz. Nşr. Mu-hammed Rızâ Berzger Hâlıkî-İffet Kerbâsî, Tahran: İntişârât-ı Züvvâr, 2002.
Levine, Robert. Zamanın Coğrafyası, Kültürlerin Zaman Algısı Üzerine. Çev. Özgür Umut Hoşafçı. İstanbul: Maya Kitap, 2013.
Macit, Fahri. İslam Felsefesi Tarihi. Çev. Kasım Turhan. İstanbul: İklim Ya-yınları, 1992.
Meçin, Mahmut. “Kur’ân’ın Tarih Tasavvurunda Zaman Kavramının Müp-hemliği Meselesi”, Kur’ân ve Tarih, ed. Bedrettin Basuğuy vd. Ankara: Kitabe Yayınları, 2023.
McTaggart, John Ellis. The Nature of Existence. Cambridge: Cambridge Uni-versity Press, 1921.
Molla Sadrâ, Muhammed b. İbrahim b. Yahya el-Kavâmî eş-Şirâzî. el-Hikmetü'l-müte'âliye fî esfâri'l-‘akliyyeti'l-erba'a (el-Esfârü’l-erba’a), thk. Rızâ Lutfî. 9 Cilt. Beyrut: Dâr-u İhyai’t-Turâsi’l-‘Arabî, 1981.
Nasr, Seyyid Hüseyin. Bir Kutsal Bilim İhtiyacı. Çev. Şehabettin Yalçın. İstan-bul: İnsan Yayınları, 1995.
Oktav, Cenker ve Taslaman, Caner. “Felsefe tarihinde zaman düşünceleri”, Kader, 15/3 Aralık 2017: 718–742.
Okumuş, Ejder. Zamanın Toplumsal Gerçekliği, Zamanda Yolculuk-Zamanla Yaşamak-Zamanda Var Olmak. İstanbul: Ark Yayınları, 2011.
Özalp, Hasan. “Boşlukların Tanrısı” Kavramı Üzerine Bir Değerlendirme”, Felsefe Dünyası 58, 2013: 108-124.
Özdemir, Büşra. “Hac Suresi 22/47. Ayetine Müfessirlerin Yaklaşımları ve Bu Ayetin Özel Görelilik Kuramı ile İlişkisi.” Genç Mütefekkirler Dergisi 5/3 Eylül 2024: 852–867.
Öztürk, Mustafa. “Kur’ân’da ve İslam Öncesi Arap Düşüncesinde ‘Dehr’ Kavramı.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/16, Ağustos 2004: 251–270.
Paslı, Esma. Kur’ân’da Zaman Kavramı ve An. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
Platon, Parmenides, Ter. Saffet Babür. Ankara: İmge Kitabevi, 2014.
Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-Gayb, (Tefsiru’l-Kebir). Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1401/1981.
Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Mesâilü’l-Hamsûn fî Usûli’d-Dîn, thk. A. Hicâzî es-Sekâ. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1990.
Ricoeur, Paul. Zaman ve Anlatı 1 – Zaman Olayörgüsü Üçlü Mimesis, çev. Mehmet Rifat, Sema Rifat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2021.
Ross, David W. Aristoteles, Ter. Ahmet Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2011.
Rovelli, Carlo. Ya Zaman Var Olmasaydı? Çev. Atakan Altınörs. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2019.
Smolin, Lee. Zamanın Yeniden Doğuşu. Çev. Bilge Tanrıseven. Ankara: TÜBİTAK Kitaplar Müdürlüğü, 2017.
St. Augustinus, İtiraflar. Ter. Çiğdem Dürüşken. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2010.
Şebusterî, Mahmûd. Gülşen-i Râz. Ter. Ahmed Avni Konuk. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2011.
Tantâvî b. Cevherî el-Mısrî. el-Cevâhir fî Tefsîri’l-Kur’ân. Kahire: Maṭbaʿat Dâri İḥyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1931.
Tatar, Burhanettin. “The Problem of the Relevance of Time and Space to the Qurʾānic Text”. Ilahiyat Studies II, 1, 2011: 9–18.
Tezel, Ayşe. Aristoteles’te Zaman Kavramı. Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
Tolstoy, L. N. Din Üzerine Yazılar (1879-1884). Ter. U. Büke. İstanbul: Alfa Yayınları, 2022.
Topakkaya, Arslan. Felsefe, Din ve Kültürde Zaman. Ankara: Say Yayınları, 2017.
Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
Yetim, Muhammed. “Klasik İslâm Düşüncesinde Zamanın Hakikati Mesele-si”, Klâsik İslâm, Ekim 2017: 30–35.
Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf an Ḥaḳâiḳi Gavâmiḍi’t-Tenzîl ve Uyûni’l-ekâvîl. Thk. Ali Muhammed Muʿavviḍ–Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 6 cilt. Riyad: Mektebetü’l-ʿUbeykân, 1418/1998.
Telif Hakkı (c) 2026 Murat Aktepe (Yazar)
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
İndir
Makale Bilgileri
- Makale Türü Araştırma Makalesi
- Gönderildi Haziran 4, 2026
- Kabul Edildi Haziran 4, 2026
- Yayınlanmış Haziran 15, 2026
- Sayı Sayı 16 (2026)
- Bölüm Araştırma Makalesi
